FİZİKİ MƏHDUDİYYƏTLİ İNSANLARIN PSİXOLOGİYASI » Hərbiand

Son Dəqiqə:

FİZİKİ MƏHDUDİYYƏTLİ İNSANLARIN PSİXOLOGİYASI

Fiziki məhdudiyyətli fərdlərin psixoloji, təhsil və həyatlarını normal davam etdirə bilmə bacarıqları baxımından digər insanlardan geri qalmaları çox normaldır. Bizim borcumuz isə onları mühakimə etmək, ayıblamaq, cəmiyyətdən kənarlaşdırmaq deyil. Əksinə, biz onlara dəstək olmalı, tənhalıqlarını paylaşmalı, onları motivasiya etməliyik. Çünki bu, ən başlıcası bizim insanlıq vəzifəmizdir. Onların hərkəsdən çox diqqətə və qayğıya ehtiyacı olduqlarını unutmamaq lazımdır… Bu həftə“Əlilliyi olan şəxslərə və sağlamlıq imkanları məhdud uşaqlara diqqət və qayğının artırılması məqsədi ilə təbliğat kampaniyasının təşkili” layihəsi çərçivəsində fiziki məhdudiyyətli insanların psixologiyası haqqında psixoloq Aidə Səlim ilə həmsöhbət olduq. Müsahibəni “Hərbi And” oxucularına təqdim edirik.

Fiziki məhdudiyyətli insanların cəmiyyətə adaptasiya olunmasında nə kimi çətinliklər özünü göstərə bilər?

      Sağlamlıq imkanları məhdud olan insanların rastlaşdığı ən böyük problemlərdən biri  məhz onların sosial-psixoloji adaptasiyasıdır. Əgər həmin insanlar yaşadıqları mühitə adaptasiya ola bilməzsə, onlara uyğun düzgün sosial-psixoloji mühit yaradılmazsa, bu zaman biz o adaptasiya prosesində nəticə əldə edə bilmərik. Ümumiyyətlə, fiziki və psixi inkişafında müəyyən nöqsanlar olan insanların təhsil müəssisələrinə, eyni zamanda cəmiyyətə uyğunlaşması məsələsi öz aktuallığını qoruyub saxlayan mövzulardandır.

Fiziki məhdudiyyətli şəxslərin cəmiyyətə sosial-psixoloji adaptasiyasına bir sıra amillər təsir göstərir. Buna cəmiyyətdə həmin şəxslər üçün formalaşan təsəvvür və düşüncələr, “stiqma”lar, ətraf mühitin təsiri  və digər amilləri misal göstərmək olar. Medianın rolunu isə xüsusilə vurğulamaq istərdim. Belə ki, media tərəfindən sağlamlıq imkanları məhdud olan şəxslərin necə təsvir edilməsi, cəmiyyətdə əlilliyi olan şəxslərin qarşılaşdığı çətinliklər barədə maarifləndirmə aparmağa, stereotipləri, zərərli yanaşma və davranışları azaltmağa, sağlamlıq imkanları məhdud şəxslərin töhfələri və potensialları barədə maarifləndirməni artırmağa kömək edə bilər.

Bir qrup tədqiqatçılar uşaqların, xüsusilə sağlamlıq imkanları məhdud uşaqların fiziki və psixi inkişafının ləngiməsini məhz məktəb həyatına asanlıqla uyğunlaşa bilməməsini onların erkən yaşlarda psixi diaqnostikası ilə məşğul olunmamağında görürlər. Eyni zamanda onu da bildirmək istərdim ki, məhz elə inklüziv təhsil sistemində təhsil alan uşaqlarda ən çox rast gəlinən psixo-pedaqoji problemlərdən biri də onların dezadaptasiya məsələsidir. Qeyd etdiyimiz sosial-psixoloji adaptasiya prosesində vacib olan məqamlardan biri də sağlamlıq imkanları məhdud insanların cəmiyyətdə tutduğu sosial rollardır. Adaptasiyanın effektivliyi isə sadəcə istifadə olunan rolların sayından yox, həm də onların seçiminin səmərəliliyindən asılıdır. Sağlamlıq imkanları məhdud insanlarda psixoloji adaptasiya peşəkar sosial və şəxsiyyətlərarası münasibətlər sistemində şəxsiyyətin funksionallaşma balansını qiymətləndirməyə imkan verən vacib sosial kriteriya hesab olunur.

Fiziki məhdudiyyətləri olan insanların cəmiyyətə adaptasiya prosesi təlim prosesindən başlanılmalıdır. Bu zaman isə xüsusi qayğıya ehtiyacı olan uşaqlara kompleks şəkildə psixoloji və pedaqoji cəhətdən düzgün yardım göstərilməli, həmin uşaqlarla məşğul olan mütəxəssislər o uşaqlarda özlərinə qarşı inam və sevgi hissini yarada bilməli və sağlamlıq imkanları məhdud uşaqlarla keçirilən məşğələlər zamanı uşağın psixi vəziyyətində yarana biləcək neqativ dəyişikliklərin aradan qaldırılmasına köməklik edilməlidir.

Fiziki məhdudiyyətli insanlarla hansı psixoloji işlər aparılmalıdır?

Hər bir sahədə olduğu kimi, psixoloji xidmətin rolu burda da danılmazdır. Belə ki, sağlamlığında müəyyən məhdudiyyətləri olan insanlara bu vəziyyəti qəbul etməkdə, özlərini olduğu kimi qəbullanmaqda, onların özünüqiymətləndirmə səviyyəsini adekvat dərəcəyə gətirməkdə psixoloqların üzərinə önəmli vəzifə düşür. Ancaq burada əsas məsələ psixoloji işin təkcə o insanlarla deyil, həmçinin cəmiyyətdəki digər insanlarla da aparılmasıdır. Təlim prosesində hər hansı bir uşaqda problem olduğunu gördükdə bu zaman o uşağın həmyaşıdları və ailələri ilə də psixoloji görüşlərin keçirilməsi mütləqdir. Belə ki, müəyyən mənada qeyd edə bilərik ki, fiziki, psixi və ya əqli cəhətdən məhdudiyyəti olan uşaqlara qarşı sinifdə, ətrafında istəmədən də olsa stiqma yarana bilər. Həmin uşaqlar ətrafı tərəfindən düzgün başa düşülməyə, ya da qəbul edilməyə bilərlər. Bunun üçün də psixoloq həmin şagirdlərlə psixoloji maarifləndirmə işləri aparmalıdır. Məsələn, daimi olaraq həmin məktəblərdə inklüziv təhsil, onun imkanlarından yararlanan insanlar barədə psixoloji söhbətlər aparmalıdır. Sağlamlıq imkanları məhdud olan uşaqlara qarşı həmyaşıdları arasında yaranan və ya yarana biləcək damğalanma, stiqmanın qarşısını almalı, əslində həmin şagirdlərin də tipik şagirdlər kimi təhsil almasının vacib məqamları vurğulanmalıdır. Onlara qarşı, əgər ayrı-seçkilik varsa, ətraf mühitdən uzaqlaşdırılma kimi hallar baş verərsə, onun aradan qaldırılması üçün işlər görülməli və gələcəkdə bu kimi halların baş verməsinin qarşısını almaq üçün qabaqlayıcı-profilaktik tədbirlər edilməlidir. Təbii ki bu işdə psixoloqa yardımçı mütəxəssislər, inklüziv kontingentli məktəblərdə fəaliyyət göstərən sosial pedaqoqlar da yaxından köməklik göstərməlidir. Ən əsası isə dediyimiz şəraitə düşən şagirdləri müəyyən etmək və onlarla psixoloji məsləhət işi aparılmasına diqqət yetirilməlidir. Bu sahədə görülən iş isə uşağın özünü qiymətləndirməsinə yardım etməyə, günahkar olmaq fikrini, hissini aradan qaldırmağa yönəldilməlidir.

Sağlamlıq imkanları məhdud insanlarda hansı psixoloji problemlər özünü göstərə bilər?

Psixoloji baxımından hər hansı mövzuda narahatlıq yaşamaq hissini təbii ki, hər kəs yaşaya bilər, ancaq fiziki məhdudiyyətli insanlarda daha çox müşahidə olunan hal özünüqiymətləndirmə səviyyəsinin qeyri-adekvat olması, bəzi hallarda isə assosiallıq ola bilər və onlar özlərini bir çox halda “uğursuz” fərd kimi hesab edirlər hansı ki ilk olaraq bu problemlərin üzərində korreksiya işləri aparılmalıdır. Düşdükləri vəziyyəti olduğu kimi qəbul etmək, onları cəmiyyətdən uzaqlaşdırmamaq və həmin insanların digər insanlarla bərabər hüquqa sahib olduqlarını xatırlatmaq lazımdır. Mən deyərdim ki, həm dünya təcrübəsində, həm də bizim cəmiyyətdə fiziki məhdudiyyəti olmasına baxmayaraq, öz işlərində kifayət qədər peşəkar olan insanlar var və bu çox sevindirici haldır. Çünki heç bir halda bu cür məhdudiyyətlər uğurlu olmağa maneə olmamalıdır. Bizim insan olaraq bir-birimizdən fərqimiz sadəcə düşüncələrimizdir. İş prosesi zamanı isə insanların sağlamlığında olan məhdudiyyətlərə deyil, iş prosesinə və nəticəyə diqqəti yönləndirmək lazımdır.

Fiziki məhdudiyyətli insanların özlərini tənha hiss etməməsi üçün cəmiyyətdə hansı tədbirlər görülməlidir?

Birmənalı şəkildə deyərdim ki, mövzu ilə bağlı cəmiyyətdə mütləq şəkildə maarifləndirmə işləri görülməlidir. Sağlamlıq imkanları məhdud insanlar haqqında yaranan stiqma, yanlış fikirlər uzaqlaşdırılsa, həmin insanlar haqqında düzgün fikirlər formalaşar. Bu isə onların özlərinin cəmiyyətdə diskriminasiya olunmaması ilə nəticələnər. Sağlamlıq imkanları məhdud olan insanlarla düzgün ünsiyyət qurmaq, effektiv kommunikasiya yollarından istifadə etmək, onları olduğu kimi qəbul etmək lazımdır. Belə olan halda qeyd etdiyimiz həmin insanlarda özünəqapanma, asosiallıq, özünüqiymətləndirmə səviyyəsinin qeyri-adekvat olması və digər psixoloji problemlər də yaranmayacaq. Ən əsası isə çalışmaq lazımdır ki, onlar özlərini bu həyatda yalnız, tənha hiss etməsin. Bu yolda isə əsas iş həm psixoloqların, həm pedaqoqların, həm sosial işçilərin, həmçinin də adi insanların üzərinə düşür. Həmçinin onlara cəmiyyətə uyğunlaşa bilmək prosesində də kömək etmək, heç bir halda onlara qarşı ayrı-seçkilik etməmək lazımdır. Çünki sosial adaptasiya fiziki məhdudiyyətli insanların ictimai-faydalı həyatda aktiv iştirak etməyə imkan verir, onların cəmiyyətdə birbaşa sosial rollarını müəyyənləşdirir, aktiv həyat fəaliyyətinə keçid almasına gətirib çıxardır. Hətta İordaniya Universitetində 2007-ci il ərzində sağlamlıq imkanları məhdud insanların təhsil alması ilə əlaqədar fəaliyyəti bu baxımından yaxşı örnəklərdən hesab oluna bilər. Belə ki, onların fəaliyyətinə binalarda, səkilərdə sağlamlıq imkanları məhdud tələbələr üçün tələb olunan xidmətləri almaq üçün universitetdə hərəkət etməyə şərait yaradan ətraf mühitin sadələşdirilməsinin aparılması, universitetdə sağlamlıq imkanları məhdud tələbələr üçün surdo tərcüməçilərin və universitetlə əlaqədar problemləri həll etmələri üçün həmin tələbələrlə ünsiyyətin təmin edilməsindən başqa ehtiyacı olan tələbələrin Brayl kitabları ilə təmin ediləcəyi ofisin yaradılması da daxil idi. Bu kimi tədbirlər fiziki məhdudiyyətli insanların cəmiyyətə asanlıqla adaptasiyasına da yardımçı olur.  Sağlamlığında hər hansı bir məhdudiyyəti olan insanların istər təlim prosesində, istərsə də iş həyatında ilk olaraq mənəvi baxımdan onlara dəstək olmaq, onları mühakimə etməmək, onlara “qüsurlu”, “nöqsanlı” biri kimi baxmamaq, psixoloji olaraq hiss etikləri yalnızlığı birlikdə bölüşmək lazımdır. Yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi, bizi fərqləndirən sadəcə düşüncəmizdir və fərd olaraq bizə cəmiyyətdə öz yerimizi tutmaqda məhdudiyyətlər bizə baryer olmalı deyil. Təəssüflər olsun ki, bəzən insanların onlara müraciət formasında bunu hiss etmək olur. Buna görə də “nöqsan, qüsur, xəstə” kimi sözlərdən mümkün olduqca uzaqlaşmaq lazımdır.  İnsanları olduğu kimi qəbul edib, onlara qarşı empatiya hissi yaradaraq yanaşdıqda isə biz həm də digərlərinə qarşı daha humanist ola bilərik.

Aytən NAZİMQIZI

 

Şərh Yaz