İNSAN LƏYAQƏTİNİN TANINMASI » Hərbiand

Son Dəqiqə:

İNSAN LƏYAQƏTİNİN TANINMASI

Uşaqlar bizim gələcəyimizdir və biz valideyn olaraq uşaqlarımızı fərdi xüsusiyyətlərinə, özəlliklərinə və ya başqalarından fərqləndiyinə görə sevmirik, qorumuruq. Biz onları övladlarımız olduğuna görə və böyüdüb cəmiyyətə təhvil verəcəyimizə görə sevirik, böyüdüb formalaşmasında öz rolumuzu göstəririk.

“Əlil və sağlağlamlıq imkanları məhdud uşaqların cəmiyyətə inteqrasiyasına mane olan və onların cəmiyyətdə inkişafına mənfi təsir göstərən, habelə təcrid olmaya gətirib çıxaran neqativ halların qarşısının alınması və uşaqların fiziki, əqli potensiallarının üzə çıxarılması” məsələsi isə, demək olar ki, aşağı-yuxarı dünyanın hər yerində eyni qayda-qanunları tələb edir.

Əlil uşaqların cəmiyyətə inteqrasiyası

“Xüsusi” insanların, “xəstə”, “zəif” üzvlərinin müalicə ehtiyacının problemi yeni deyil. Müxtəlif əsrlərdəki müxtəlif cəmiyyətlər onu müxtəlif yollarla həll ediblər. Niyə belə insanlar görünür? Onlara necə davranmaq olar? Onlara kömək edə bilərikmi və kömək ediməlidirmi? Bunun yenidən baş verməyəcəyinə əmin olmaq mümkündürmü?

Vaxt və forma dəyişikliyi üçün çox kiçik yanaşmalara riayət etmək olar: ya “xüsusi” insanı özünə bərabər olaraq, bir səviyyədə mükəmməl olaraq tanıyırıq və ya onu bərabər bir varlıq kimi qəbul etməyə hazır deyilik.Tarixi nümunələrə nəzər salsaq, cəmiyyətin “xüsusi” və “zəif” üzvlərindən qəsdən xilas olan sivilizasiyaları mövcud olub. Bu sivilizasiyalar, cəmiyyətlər, rejimlər kifayət qədər tez-tez (əlbəttə ki, tarixi prosesin miqyasında) mövcud olmayıb.Bu cəmiyyətdə güclü olan mövqe dövlət siyasətini müəyyənləşdirir. Mövcud yanaşmadan asılı olaraq “xüsusi” insanın və onun yaxınlarının doğumundan (anomaliyanın təzahürü və ya görünüşü) bütün həyatı formalaşır. Əlilliyi olan insanı cəmiyyətdən təcrid etmək olarmı? Bu, əlilliyi olan uşağını artıq tərk etmiş və evdə öyrədən bir ailə üçün problem deyil. Qalanlar, adətən, bu barədə əvvəlcədən düşünmürlər. Onlar özləri və ya yaxınları uçurumun kənarında olana qədər yalnız şəxsi həyatlarını nəzərə alırlar.

İnteqrasiya mahiyyəti – Fərqli insanlar başqalarının köməyi olmadan yaşaya bilməz, asılı olduqlarını hiss etmək isə onlarda narahatlıq yaradır. Deməli, onları cəmiyyətə heç bir narahatlıq hissini oyatmadan təqdim etmək lazımdır.

İnteqrasiya – bərabərləşdirilmiş və “normal” biri kimsə üçün implantasiyası “anormal” olan kəs deyil. Bu haqların bölünməsi, fərdlərin bir-birinə doğru bir addımıdır. Əlilliyi olan insanlar üçün inteqrasiya nə cənnət deyil, nə də cəhənnəm. Bu, onlar üçün yerlə göy arasındakı məsafəni birləşdirmək də deyil. Çünki bu əslində onların şəxsi problemlərinin həlli deyil. İnteqrasiya daha çox cəmiyyətin ümumi vəziyyətinə xidmət edir. Əlil uşaqların inteqrasiyası real həyata hazırlıqdır və adətən təşkil olunmuş mühitdə adi bir həyatdır.

Biz inteqrasiyanı kompleks bir proses olaraq anlamalıyıq. Hər bir uşağın gücləndirilməsinə kömək edəcək və gələcək inteqrasiya səviyyəsinə keçmək üçün hazırlayacaq yetərli kommunikativ idrak mühitlərinin əlaqəli bir zəncirinin ehtiyatlı şəkildə qurulması vacibdir. Çünki inteqrasiya birbaşa müxtəlif imkanların müxtəlif yollarla kəsişməsini əlaqələndirilir, məsələn, uşağı normal davranışla, amma çox mürəkkəb idraka yaxın halda məktəbə gətirdik. Sinif onu qəbul etmir, lakin fərdi olaraq bu işlə məşğul olmağa razıdırlar. Bu tamamilə qabiliyyətli bir yanaşmadır. Uşağa yanaşmada, ilk baxışdan müəllimlər onu adi uşaqlarla bir sinifə qəbul edə bilmədi. Təhsil imkanları baxımından bu hal yaxşı qəbul edilə bilər, lakin “o, başqa uşaqlarla eyni sinifdə ola bilməz” kimi davranış görməsi və şəxsiyyət xüsusiliyinin hiss edilməsi uçurumun kənarı deməkdir. Xüsusi uşağı başqaları ilə birlikdə, adi sinifə qəbul etmək imkanı yaranarsa, deməli, o, da öz xüsusiyyətlərinin təmzimlənməmiş tərəflərini aşkar edə biləcəkdir.

Amma bunun üçün köməkçi məktəblər də var, onlar da yaranan bütün problemlərin öhdəsindən gələ bilər. Fərqli uşaqlar onların xüsusiyyətlərinə, idraklarına uyğun formalaşan mühitdə özlərini tapa bilər, lakin bu zaman yenə fərqləndirmə problemi yaranır. Çünki yuxarıda qeyd etdiyimiz kəsişmələr pozulur, uşaqların bir-birinə uyğunlaşması tamamlanır, amma nəticədə onların həyat üçün imkanları reallaşmır.

Hərəkətlərin ardıcıllığının inteqrasiya variantlarını nəzərdən keçirək. Strategiyalar fərqli ola bilər. Bir tərəfdən, o, ümumi dərslərin müşayiəti ilə xüsusi bir proqram qura bilər. Həmçinin sinfin psixoloji iqlimi fərdi məşğuliyyətdən fərqli olaraq qalan bütün problemləri aradan qaldıra bilər. Nəticədə isə bütün sinif bərabərləşir və fərqli tərəf sinif yoldaşları tərəfindən qəbul olunur. Bu zaman isə inteqrasiya kompleks şəkil halına düşür. Vəziyyətin əks tərəfdən yaranan mənzərəsini isə, fikrimcə, xırdalamağa dəyməz, çünki açıq-aşkar şəkildə görsənir.

Pedaqoji vəzifələr normal qaydalara uyğun həll edildikdə, heç bir uşaq sinif otağında tətbiq olunan qaydaların əksinə hərəkət etmir.

Bütünlükdə bir təşkilat nədir?

Tam inteqrasiyanı təmin etmək məqsədilə cəmiyyətin bütün üzvləri üçün vahid inteqrasiya məkanının yaradılması lazımdır. Hər təhsil müəssisəsi bu məkanın bir alt sahəsidir. Bir təşkilat düşünün ki, ən başından etibarən işlərini inteqrativ bir yanaşma əsasında qurur. Məsələn: Kreativ Pedaqogika Mərkəzi – Uşaqlarda imkan genişləndirilməsi işinə xidmət edən və inteqrasiyanın növbəti səviyyəsinin yaxşılaşdırılmasına təkan verən, keçid üçün hazırlıq və hər cür adekvat kommunikativ idrak mühitinin formalaşmasını təmin edən, hər bir uşaq üçün qruplar arasında bir zəncir qurmaq formulasının ən yaxşı yolunu tapan, bir-birini qəbul edən uşaqlardan ibarət bir qrupun yaranmasını təşkil edən və s.

Bu təşkilatların formalaşması cəmiyyətdə hər kəsə eyni gözlə baxmaq, savadlı inteqrasiya anlayışı ilə yanaşmaq imkanı verir ki, bu da vacibdir.

Müalicəvi Pedaqogika Mərkəzi – Bu mərkəzin fəaliyyətinin əsas prinsipləri; uşaqlara bərabər münasibət göstərməyin və insan ləyaqətinin hər bir uşağa aşılanmasından ibarət olmalıdır. Çünki insan ləyaqətinin tanınması önəmlidir.

İnteqrasiya vəzifələri, uşaqları bütün insanlara uyğunlaşdırmaq, dünyanı dərk etmək və yaranan problemləri müəyyən edəcək sosial potensialı dərk etdirmək gücünə malik olmalıdır. Uşağı ucaltmaq məqsədi ilə nə qədər dərinə gedə biləriksə, onun dərk etdiyi dünya bir o qədər də böyük və gözəl olacaqdır.

İnsanı mümkün olan ən böyük dünyaya təhvil vermək üçün adi məktəb də eyni problemləri həll edə bilər. Hər hansı bir təhsil müəssisəsi, sadəcə elm öyrətmir, o cümlədən inteqrasiyaya işləyir. Bir inteqrasiya qurumunda isə pis əlaqələr ola bilməz. Nə işçilər, nə də işçilər və uşaqlar arasında. Əks təqdirdə, cəmiyyətin dünyadan ayrı düşməsi təmin edilir.

D.V.Zaitsevin “Müasir Rusiyada əlil uşaqların sosial inteqrasiyası” adlı elmi kitabını oxuyanda şəxsən mənim üçün bir çox məqamlara aydınlıq gəlmişdi.

Kitabda əlil uşaqların sosial inteqrasiyasının xüsusiyyətləri sosial-mədəni bir fenomen kimi araşdırılır. Xüsusi ehtiyacı olan uşaqların sosial inteqrasiya problemləri təhlil edilir. Kitabda əlilliyi olan uşaqların inteqrasiya praktikasında ictimai münasibətin xüsusiyyətlərinin nəticələri əlavə olunub.

Ford Foundation (ABŞ) dəstəyi ilə tədqiqat layihəsində əldə edilən məlumatların bu kitabda istifadə edilməsi əlavə bir maraq yaratmışdı ki, kitabı Rusiyada tələbələr, sosiologiya elmi ilə məşğul olanlar, sosial iş quranlar, xüsusi təhsil müəllimləri, eləcə də praktiki və ictimailəşmə və əlilliyi olan uşaqların sosial inteqrasiyası problemləri ilə maraqlı olan şəxslər əldə etməyə cəhd göstərirdilər. Bu da əslində eyni problemə həll axtarma növü idi ki, qarşısına məqsəd qoyan təşkilatlar və s. qurumlar işlərinə ciddi yanaşırdılar.

Hər bir şəxsin hüquq və ləyaqətinə tolerantlıq göstərilməsi onun şəxs kimi tanınması və hörmət prinsipinə sahib olmasına zəmin yaradır. Eyni zamanda, sosial-iqtisadi transformasiya halında cəmiyyətin sosial təbəqələşməsi, sosial bərabərsizliyin müxtəlif formalarda yaranmasına, bütün sosial qrupların formalaşmasına, əhalinin ərazi icmalarının təcrid proseslərinin intensivləşməsinə səbəb verir.

Adətən, bu kimi hallar bütün cəmiyyətlərdə gənc nəslə mənfi təsir göstərir. Bu hal xüsusilə də əlil uşaqlara və gənclərə aiddir. İslahatlar zamanı bəzi prosesləri ancaq sosial inteqrasiyaya yönləndirmək uşaqların uyğunlaşma sisteminin dekonstruksiyasına gətirib çıxarır. İslah sosial və təhsil texnologiyalarının tətbiqi səmərəliliyinin fonunda normallaşır və bunun əksi müstəqil yaşayış tədbirləri zamanı ən cox fərqli insanları problem qarşısında qoyur.

Ümumiyyətlə, problemin maneəli aktuallığını uşaqların sosial inteqrasiyası inkişaf əlilliyi olan uşaqların sosial strukturunda davamlı artımı ilə müəyyən edilir.

Ölkəmizdə isə yeni nəslə diqqət daima ön plandadır. Bir çox layihələr var ki, xüsusilə əlilliyi olan uşaqlar üçün sosial müdafiə və sosial inteqrasiya sistemi yaratmaq məqsədilə dövlət səviyyəsində bir sıra tədbirlərin görülməsini müəyyənləşdirir.

Ramilə QARDAŞXANQIZI

Şərh Yaz