Azad olunmuş ərazilərdə könüllülük hərəkatı vətəndaş cəmiyyətinin bir elementi kimi

Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində Böyük Qayıdış prosesi yeni yaşayış məkanlarının yaradılması ilə yanaşı, ictimai həyatın və vətəndaş iştirakçılığının formalaşmasını da gündəmə gətirir. İnsanların doğma torpaqlarına qayıtması bu ərazilərdə yalnız fiziki infrastrukturun deyil, həm də sosial münasibətlərin, icma həmrəyliyinin və vətəndaş təşəbbüslərinin inkişafını tələb edir. Bu baxımdan könüllülük hərəkatı xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Könüllülük ilk baxışdan qarşılıqsız fəaliyyət kimi görünsə də, əslində onun cəmiyyət üçün əhəmiyyəti daha genişdir. Könüllü öz vaxtını, biliyini və bacarığını ictimai fayda naminə ortaya qoymaqla həm konkret problemin həllinə kömək edir, həm də vətəndaş məsuliyyətinin formalaşmasına töhfə verir. Bu baxımdan könüllülük vətəndaş cəmiyyətinin ən praktik və görünən elementlərindən biridir.

Azad olunmuş ərazilərdə isə könüllülük daha fərqli məna daşıyır. Burada söhbət yalnız sosial aksiyalarda iştirakdan deyil, yenidən qurulan şəhər və kəndlərin ictimai həyatının formalaşmasına töhfə verməkdən gedir.

Könüllülük yeni icmaların formalaşmasına necə təsir edir?

Böyük Qayıdış nəticəsində müxtəlif ailələr yenidən eyni məhəllələrdə, kəndlərdə və şəhərlərdə məskunlaşırlar. İnsanların bir-biri ilə ünsiyyət qurması, ortaq problemlərin həlli və ümumi təşəbbüslərin meydana çıxması üçün müəyyən sosial mexanizmlərə ehtiyac var.

Könüllülük bu baxımdan mühüm bir vasitədir. Məsələn, bir qrup gəncin yaşadıqları ərazidə ağacəkmə aksiyası keçirməsi, uşaqlar üçün idman tədbiri təşkil etməsi və ya yaşlı sakinlərə yardım göstərməsi yalnız konkret işi həll etmir. Eyni zamanda həmin gəncləri bir-birinə yaxınlaşdırır və onların yaşadıqları əraziyə münasibətini dəyişir.

İnsan öz yaşadığı məhəllənin, kəndin və ya şəhərin inkişafına töhfə verdikcə həmin əraziyə mənəvi bağlılığı da güclənir.

Könüllülük “mən”dən “biz”ə keçiddir

Vətəndaş cəmiyyətinin əsas xüsusiyyətlərindən biri insanların yalnız şəxsi maraqları ilə deyil, ümumi ictimai maraqlarla da hərəkət etməsidir. Könüllülük bu prinsipin ən sadə nümunələrindən biridir.

Bir insan parkın təmizliyində iştirak edir, başqa biri uşaqlara şahmat öyrədir, digəri yaşlı insanlara kömək edir. Bu fəaliyyətlərin hər biri kiçik görünə bilər. Lakin yüzlərlə insanın belə təşəbbüslərdə iştirakı cəmiyyətin sosial kapitalını artırır.

Azad olunmuş ərazilərdə bu proses xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki yeni qurulan icmaların dayanıqlılığı yalnız inzibati mexanizmlərdən deyil, sakinlərin bir-birinə münasibətindən və ümumi problemlərin həllində iştirakından da asılıdır.

Gənclər könüllülük hərəkatının əsas qüvvəsi ola bilər

Könüllülük üçün ən böyük potensiallardan biri gənclərdir. Gənclər yeni texnologiyalardan daha fəal istifadə edir, sosial layihələrə daha çevik qoşulur və müxtəlif təşəbbüslərin təşkilində aktiv rol oynaya bilirlər.

Azad olunmuş ərazilərdə gənclər üçün xüsusi könüllü qruplarının yaradılması faydalı ola bilər. Bu qruplar bir neçə istiqamətdə fəaliyyət göstərə bilər:

•             ekoloji aksiyalar;

•             mədəni irsin təbliği;

•             uşaqlar üçün idman tədbirləri;

•             kitab və mütaliə layihələri;

•             yaşlı insanlara sosial dəstək;

•             yerli tarix və yaddaşın sənədləşdirilməsi;

•             kənd və şəhər tədbirlərinin təşkili;

•             turizm və tanıtım layihələri;

•             rəqəmsal maarifləndirmə;

•             müxtəlif ictimai kampaniyalar.

Belə fəaliyyətlər gənclərin yalnız könüllü kimi deyil, gələcəkdə icma liderləri kimi formalaşmasına da şərait yarada bilər.

“Qayıdış Könüllüləri” kimi təşəbbüslər

Azad olunmuş ərazilərdə könüllülüyün inkişafı üçün artıq müəyyən institusional təcrübə də formalaşır. “Qayıdış Könüllüləri” proqramı çərçivəsində gənclərin azad edilmiş ərazilərdə müxtəlif fəaliyyətlərə cəlb olunması bu istiqamətdə diqqətəlayiq nümunələrdəndir.

Belə təşəbbüslərin əsas üstünlüyü gənclərin həmin ərazilərlə birbaşa əlaqə qurmasına imkan verməsidir. Könüllü doğma torpaqların bərpası və ictimai həyatın inkişafı prosesinin yalnız müşahidəçisi deyil, iştirakçısına çevrilir.

Gələcəkdə bu təcrübənin QHT-lər və yerli icmalar tərəfindən daha geniş şəkildə tətbiqi mümkündür.

QHT-lərin rolu

Könüllülük hərəkatının davamlı olması üçün vətəndaş cəmiyyəti təşkilatlarının rolu böyükdür. QHT-lər könüllüləri yalnız tədbirlərə cəlb edən qurum deyil, onların bacarıqlarını inkişaf etdirən, təşəbbüslərini dəstəkləyən və fəaliyyətlərini sistemləşdirən platformaya çevrilə bilər.

Məsələn, QHT-lər azad olunmuş ərazilərdə fəaliyyət göstərən könüllülər üçün xüsusi təlimlər təşkil edə bilərlər. Bu təlimlərdə layihələrin hazırlanması, komanda işi, ictimai kommunikasiya, tədbirlərin təşkili, sosial media, ekoloji davranış və digər bacarıqlar öyrədilə bilər.

Daha sonra könüllülərə öz kiçik layihələrini hazırlamaq və həyata keçirmək imkanı verilə bilər.

Bu, çox vacib dəyişiklik yaradır: könüllü artıq başqasının layihəsində iştirak edən şəxs deyil, öz layihəsini yaradan və həyata keçirən vətəndaşa çevrilir.

“Bir könüllü – bir təşəbbüs”

Azad olunmuş ərazilərdə tətbiq oluna biləcək maraqlı modellərdən biri “Bir könüllü – bir təşəbbüs” prinsipidir.

Məsələn, könüllü öz yaşadığı kənddə uşaqlar üçün kitab klubu yaratmaq istəyir. Digəri məhəllədə idman turniri təşkil edir. Başqa bir könüllü isə yaşlı sakinlərin həyat hekayələrini toplayır.

QHT həmin təşəbbüslərə metodiki və təşkilati dəstək verir, lazım gəldikdə tərəfdaş və maliyyə mənbəyi tapır.

Belə yanaşma yüzlərlə kiçik təşəbbüsün yaranmasına səbəb ola bilər. Həmin təşəbbüslər birləşdikcə bütövlükdə icmanın sosial həyatını dəyişə bilər.

Könüllülük və tarixi yaddaş

Azad olunmuş ərazilərdə könüllülərin fəaliyyət göstərə biləcəyi mühüm istiqamətlərdən biri tarixi yaddaşın qorunmasıdır.

Yaşlı sakinlərin xatirələrinin toplanması, köhnə fotoşəkillərin rəqəmsallaşdırılması, yerli toponimlərin və adət-ənənələrin sənədləşdirilməsi, kəndlərin və şəhərlərin keçmişi haqqında məlumatların toplanması gələcək nəsillər üçün mühüm arxiv yarada bilər.

Məsələn, gənc könüllülər yaşlı sakinlərlə müsahibələr apararaq onların doğma kəndləri haqqında xatirələrini video formatında toplaya bilərlər.

Bu layihə həm gənclərin asudə vaxtını səmərəli təşkil edir, həm də nəsillər arasında əlaqə yaradır.

Ekoloji könüllülük

Azad olunmuş ərazilərin bərpasında ekoloji məsələlər də mühüm yer tutur. Yaşıllıqların salınması, ətraf mühitin qorunması, təmizlik aksiyaları və ekoloji maarifləndirmə kampaniyaları könüllülər üçün geniş fəaliyyət sahəsidir.

“Bir könüllü – bir ağac”, “Təmiz kənd”, “Yaşıl Ağdam”, “Yaşıl Zəngilan” kimi kampaniyalar həyata keçirilə bilər.

Burada əsas məqsəd yalnız ağac əkmək deyil. Uşaqlar və gənclər ətraf mühitə məsuliyyətli münasibətin nə olduğunu praktik şəkildə öyrənirlər.

Uşaqlar üçün könüllü proqramları

Könüllülük yalnız gənclər üçün nəzərdə tutulmamalıdır. Müəyyən yaş qrupları üçün uşaqların da ictimai fəaliyyətlərə cəlb olunması mümkündür.

Məsələn, məktəblilərin kitab toplama kampaniyasında, ekoloji aksiyalarda, rəsm müsabiqələrində və xeyriyyə tədbirlərində iştirakı onlarda erkən yaşlardan sosial məsuliyyət hissini gücləndirə bilər.

Bu fəaliyyətlər təhlükəsizlik və yaş xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla təşkil edilməlidir.

Qadınların könüllülük fəaliyyəti

Qadınların könüllülük hərəkatına cəlb olunması da yerli icmaların inkişafına ciddi töhfə verə bilər. Qadın könüllülər uşaqlar, yaşlılar, ailələr və sosial xidmətlər istiqamətində müxtəlif layihələr həyata keçirə bilərlər.

Məsələn, qadınların təşəbbüsü ilə uşaq kitab klubu, əl işləri dərnəyi, ailə mədəniyyəti layihəsi və ya yerli mətbəxin təbliği proqramı təşkil edilə bilər.

Bu təşəbbüslər həm sosial münasibətləri gücləndirir, həm də qadınların ictimai fəallığını artırır.

Könüllülük və asudə vaxt

Könüllülüyün mühüm üstünlüklərindən biri də insanların asudə vaxtını səmərəli fəaliyyətə yönəltməsidir.

Xüsusilə azad olunmuş ərazilərdə gənclərin asudə vaxtının təşkili icma həyatının vacib elementlərindən biridir. İdman turniri təşkil edən, film nümayişinə kömək edən, kitab klubunda fəaliyyət göstərən və ya ekoloji aksiyada iştirak edən gənc həm sosial fayda yaradır, həm də öz bacarıqlarını inkişaf etdirir.

Beləliklə, könüllülük həm ictimai fəaliyyət, həm də şəxsi inkişaf vasitəsinə çevrilir.

Könüllülük və yerli idarəetmə

Könüllülər yerli idarəetmə strukturlarının işini əvəz edə bilməz və etməməlidir. Lakin onlar yerli problemlərin müəyyənləşdirilməsi və icma ilə dövlət qurumları arasında kommunikasiya baxımından faydalı tərəfdaş ola bilərlər.

Məsələn, könüllülər sakinlər arasında sorğu keçirərək müəyyən problemin miqyasını müəyyən edə, əldə olunan məlumatları sistemləşdirərək aidiyyəti qurumlara təqdim edə bilərlər.

Bu yanaşma vətəndaş iştirakçılığının praktiki nümunəsidir.

Könüllülükdən icma liderliyinə

Uzunmüddətli perspektivdə könüllülük hərəkatının ən mühüm nəticələrindən biri yerli liderlərin formalaşması ola bilər.

Bu gün tədbirin təşkilində iştirak edən gənc sabah QHT yarada, sosial layihəyə rəhbərlik edə və ya yerli icmanın inkişafı üçün yeni təşəbbüslər irəli sürə bilər.

Ona görə könüllülük yalnız görülən işin nəticəsi ilə ölçülməməlidir. Burada daha böyük məqsəd fəal və məsuliyyətli vətəndaş yetişdirməkdir.

Azad olunmuş ərazilərdə könüllülük hərəkatı Böyük Qayıdış prosesinin sosial dayaqlarından birinə çevrilə bilər. Dövlət qurumları böyükmiqyaslı bərpa və quruculuq işlərini həyata keçirir, vətəndaş cəmiyyəti isə həmin ərazilərdə sosial həyatın canlanmasına, icmaların formalaşmasına və insanların bir-birinə daha sıx bağlanmasına töhfə verə bilər.

Könüllülük bu baxımdan ən çevik vasitələrdən biridir. Bir ağacın əkilməsindən tutmuş tarixi yaddaşın qorunmasına, uşaqlar üçün idman dərnəyinin yaradılmasından yaşlı insanlara dəstəyə qədər müxtəlif fəaliyyətlər könüllülərin iştirakı ilə həyata keçirilə bilər.

Ən mühüm məsələ isə könüllülüyü birdəfəlik aksiyalardan davamlı ictimai fəaliyyətə çevirməkdir. Bunun üçün QHT-lər, yerli icmalar, gənclər, biznes strukturları və dövlət qurumları arasında əməkdaşlıq gücləndirilməlidir.

Azad olunmuş ərazilərin gələcəyi yalnız yeni binalar və yollarla müəyyənləşməyəcək. Bu ərazilərin sosial gücü orada yaşayan insanların bir-birinə münasibəti, ictimai fəallığı və ümumi gələcəyin qurulmasında iştirak səviyyəsi ilə ölçüləcək.

Bu mənada könüllü sadəcə kömək edən insan deyil. Könüllü öz yaşadığı ərazinin gələcəyinə məsuliyyət götürən vətəndaşdır. Azad olunmuş torpaqlarda belə vətəndaşların sayı artdıqca, yeni icmaların sosial dayaqları da daha möhkəm olacaq.

• Məqalə Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə həyata keçirilən və Müstəqil Jurnalistlərə Texniki və Hüquqi Yardım İctimai Birliyi tərəfindən icra olunan “Qarabağın yenidən qurulmasında Vətəndaş cəmiyyətinin rolu” adlı layihəsi çərçivəsində hazırlanıb. Məqalənin məzmununda əks olunan fikir və mülahizələr müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.