Qayıdışın sosial dayaqları: Rey Kərimoğlu və Səriyyə Müslümqızının timsalında vətəndaş cəmiyyətinin imkanları

Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində Böyük Qayıdış prosesi artıq yalnız fiziki quruculuq mərhələsi kimi qiymətləndirilə bilməz. Yeni şəhər və kəndlərin salınması, insanların doğma torpaqlarına qayıtması ilə paralel olaraq həmin ərazilərdə sosial münasibətlərin, yerli icmaların və vətəndaş cəmiyyəti institutlarının formalaşması prosesi də gedir. Bu mərhələdə müxtəlif sahələrdə təcrübəsi olan ictimai fəalların öz doğma yurdlarına qayıtması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Bu baxımdan azad olunmuş ərazilərə qayıdan vətəndaş cəmiyyəti fəalları arasında Rey Kərimoğlu və Səriyyə Müslümqızının olması nümunəvi hal kimi qiymətləndirilə bilər. Onların hər ikisini birləşdirən əsas cəhət Qarabağ mövzusuna yalnız peşəkar fəaliyyət sahəsi kimi deyil, şəxsi həyatlarının, yaddaşlarının və ictimai missiyalarının bir hissəsi kimi yanaşmalarıdır.

Rey Kərimoğlu uzun illər jurnalist, Qarabağ müharibəsi veteranı və QHT fəalı kimi fəaliyyət göstərib. O, “Qarabağ Qaziləri” İctimai Birliyindəki fəaliyyəti, media işi və sonrakı mərhələdə Azərbaycanda Minadan Zərərçəkənlərin Assosiasiyasına rəhbərliyi ilə Qarabağ mövzusunun müxtəlif istiqamətlərində ictimai fəaliyyət göstərib. Onun jurnalistika ilə QHT fəaliyyətini birləşdirməsi vətəndaş cəmiyyətinin media ilə əməkdaşlığı baxımından da maraqlı nümunədir.

Səriyyə Müslümqızı isə Qarabağ və xüsusilə Xocalı mövzusunun araşdırılması və ictimaiyyətə çatdırılması istiqamətində uzun illər fəaliyyət göstərən tədqiqatçı-jurnalist və QHT rəhbəridir. O, Xocalı hadisələrinin canlı şahidlərindən biri kimi həmin faciə ilə bağlı kitab və digər materiallar hazırlayıb. Eyni zamanda “Erməni Təcavüzünün Tanıdılması” İctimai Birliyinə rəhbərlik edib və Qarabağ həqiqətlərinin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması istiqamətində fəaliyyət göstərib.

Bu insanların indi azad edilmiş ərazilərdə yaşaması və ictimai fəaliyyətini burada davam etdirməsi, əslində, Böyük Qayıdışın sosial və mənəvi tərəfinin də göstəricisidir.

Qayıdan fəalların fərqli missiyası

Azad olunmuş ərazilərə qayıdan vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələrinin üstünlüyü ondadır ki, onlar həmin əraziləri yalnız yeni yaşayış məkanı kimi qəbul etmirlər. Onların şəxsi yaddaşı, peşə təcrübəsi və ictimai əlaqələri bu məkanların sosial həyatına əlavə məzmun gətirə bilər.

Məsələn, Rey Kərimoğlunun fəaliyyəti bu baxımdan xüsusilə diqqət çəkir. O, uzun illər Qarabağ qazilərinin problemlərini ictimaiyyətə çatdırıb, media vasitəsilə veteranların, şəhid ailələrinin və digər sosial qrupların məsələlərini gündəmə gətirib. 2026-cı ilin iyulunda rəhbərlik etdiyi Azərbaycanda Minadan Zərərçəkənlərin Assosiasiyasının azad edilmiş ərazilərdə mina insidentlərinin yerlərinin müəyyənləşdirilməsinə yönəlmiş layihəyə başlaması isə bu fəaliyyətin yeni mərhələyə keçdiyini göstərir. Layihənin ilkin mərhələsində Ağdam, Ağdərə və Tərtər ərazilərinin əhatə olunması nəzərdə tutulur.

Layihənin maraqlı tərəfi ondan ibarətdir ki, QHT özündə formalaşmış məlumat bazasından istifadə edərək mina hadisələrinin baş verdiyi yerlərin koordinatlarının müəyyənləşdirilməsinə və bu məlumatların ANAMA-ya təqdim edilməsinə töhfə verməyi planlaşdırır. Bu, vətəndaş cəmiyyətinin dövlət qurumlarının fəaliyyətini əvəz etmədən, mövcud imkanları ilə dövlət siyasətinə necə töhfə verə biləcəyinin konkret nümunəsidir.

Səriyyə Müslümqızının təcrübəsi və yaddaşın qorunması

Səriyyə Müslümqızının fəaliyyəti isə daha çox tarixi yaddaş, sənədləşdirmə, jurnalistika və Qarabağ həqiqətlərinin ictimaiyyətə çatdırılması istiqamətində xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Xocalı hadisələrinin canlı şahidi olan jurnalistin bu mövzuda uzun illər apardığı araşdırmalar və hazırladığı kitablar həmin hadisələrin yaddaşda saxlanılmasına xidmət edib. Onun “Xocalıdan gələn var” əsəri də bu istiqamətdəki fəaliyyətinin nümunələrindəndir.

Səriyyə Müslümqızının azad edilmiş ərazilərdə yaşaması bu fəaliyyət üçün yeni imkanlar yaradır. Çünki artıq söhbət yalnız keçmişi yazmaqdan deyil, qayıdışın özünü sənədləşdirməkdən gedir.

Bu gün Xocalıdan, Ağdamdan, Füzulidən, Cəbrayıldan, Zəngilandan və digər ərazilərdən qayıdan insanların həyat hekayələri gələcək üçün tarixi mənbəyə çevriləcək. Kim haradan qayıtdı? Hansı evə yerləşdi? İnsanlar doğma kəndlərini necə xatırlayırlar? Yeni yaşayış mühitinə necə uyğunlaşırlar? Uşaqların arzuları nələrdir? Yaşlı nəslin yaddaşında hansı adət-ənənələr qorunub?

Bütün bunların sənədləşdirilməsi gələcək nəsillər üçün son dərəcə qiymətli material ola bilər.

Yeni mərhələ: “Qarabağın qayıdış arxivi”

Bu baxımdan vətəndaş cəmiyyətinin qarşısında yeni bir istiqamət – “Qarabağın qayıdış arxivi” kimi geniş ictimai layihənin yaradılması dayanır.

Rey Kərimoğlu və Səriyyə Müslümqızı kimi təcrübəli jurnalist və ictimai fəallar belə layihənin təşəbbüskarları sırasında ola bilərlər. Layihənin əsas məqsədi azad edilmiş ərazilərə qayıdan insanların şəxsi tarixlərini, xatirələrini və qayıdış təcrübələrini toplamaq ola bilər.

Bu arxivdə video müsahibələr, fotoşəkillər, sənədlər, xəritələr, şəxsi xatirələr və digər materiallar toplanaraq rəqəmsal platformada yerləşdirilə bilər.

Belə bir təşəbbüs yalnız tarix üçün deyil, yeni icmaların formalaşması üçün də faydalıdır. İnsan öz hekayəsinin ictimai yaddaşın bir hissəsinə çevrildiyini gördükdə yaşadığı ərazi ilə mənəvi bağları daha da güclənir.

İcma quruculuğunda fəalların rolu

Azad olunmuş ərazilərdə vətəndaş cəmiyyəti fəallarının qarşısında duran digər mühüm istiqamət yerli icmaların formalaşmasına dəstək verməkdir.

Rey Kərimoğlu kimi QHT rəhbərləri qazilər, şəhid ailələri, mina qurbanları və digər sosial qruplarla bağlı böyük təcrübəyə malikdir. Bu təcrübədən yeni icmalarda sosial problemlərin müəyyənləşdirilməsi və onların aidiyyəti qurumlarla müzakirəsində istifadə etmək mümkündür.

Səriyyə Müslümqızının jurnalistika və tədqiqat təcrübəsi isə icmaların yaddaşının, mədəni irsinin və sosial həyatının sənədləşdirilməsinə yönəldilə bilər.

Bu iki istiqamət – sosial problemlərin müəyyənləşdirilməsi və ictimai yaddaşın qorunması – əslində bir-birini tamamlayır.

Gənclər üçün nümunə

Bu şəxslərin azad edilmiş ərazilərdə yaşamasının başqa bir əhəmiyyətli tərəfi onların gənclər üçün nümunə olmasıdır.

Qarabağ müharibəsinin iştirakçısı, jurnalist və QHT rəhbəri kimi Rey Kərimoğlunun həyat yolu, eləcə də Xocalı hadisələrini yaşamış və uzun illər bu mövzunu araşdırmış Səriyyə Müslümqızının fəaliyyəti gənc nəslə yalnız tarix haqqında məlumat vermir. Bu nümunələr göstərir ki, vətəndaş mövqeyi uzunmüddətli fəaliyyət və məsuliyyət tələb edir.

Gələcəkdə onların iştirakı ilə gənclər üçün “Yaddaş məktəbi”, jurnalistika seminarları, sənədli film layihələri, yerli tarix araşdırmaları və könüllülük proqramları təşkil edilə bilər.

Məsələn, Ağdamda yaşayan gənclər yaşlı sakinlərlə müsahibələr götürə, kəndlərin tarixini araşdıra, köhnə fotoşəkilləri toplaya və bütün bu materialları rəqəmsal arxivə çevirə bilərlər.

Beləliklə, gənc həm tarix öyrənir, həm də öz icmasının formalaşmasında iştirak edir.

Vətəndaş cəmiyyətinin yeni modeli

Azad olunmuş ərazilərdə Rey Kərimoğlu və Səriyyə Müslümqızı kimi şəxslərin fəaliyyəti vətəndaş cəmiyyətinin gələcək modeli haqqında da müəyyən təsəvvür yaradır.

Əvvəlki dövrdə QHT-lərin əsas fəaliyyəti daha çox problemlərin ictimaiyyətə çatdırılması, müxtəlif sosial qrupların müdafiəsi və ictimai kampaniyaların keçirilməsi ilə bağlı idisə, yeni mərhələdə icma quruculuğu, sosial inteqrasiya, tarixi yaddaş, ekoloji maarifləndirmə, könüllülük və yerli təşəbbüslərin dəstəklənməsi ön plana çıxır.

Bu baxımdan azad edilmiş ərazilərdə yaşayan fəallar bir növ “yerli vətəndaş cəmiyyəti məktəbi” yarada bilərlər.

Onların təcrübəsi gənc QHT fəallarına ötürülə, yerli təşəbbüs qrupları ilə əməkdaşlıq qurula və müxtəlif sosial layihələr həyata keçirilə bilər.

Gələcək üçün konkret imkanlar

Bu istiqamətdə bir neçə praktik təşəbbüs xüsusilə faydalı ola bilər.

Birincisi, azad edilmiş ərazilərdə fəaliyyət göstərən QHT-lərin vahid əməkdaşlıq platforması yaradıla bilər. Burada yerli sakinlərin problemləri, təklifləri və təşəbbüsləri müzakirə olunar.

İkincisi, “Qayıdışın şahidləri” adlı videoarxiv yaradılaraq qayıdan sakinlərin həyat hekayələri toplanar.

Üçüncüsü, gənclər üçün “Mənim kəndim – mənim tarixim” layihəsi həyata keçirilə bilər. Gənclər öz kəndlərinin tarixini araşdıraraq onu foto, video və yazılı materiallarla sənədləşdirərlər.

Dördüncüsü, mina təhlükəsi, sosial adaptasiya, ekologiya və icma quruculuğu üzrə maarifləndirici layihələr genişləndirilə bilər.

Beşincisi, yerli QHT-lərlə media arasında əməkdaşlıq gücləndirilərək azad edilmiş ərazilərdə baş verən sosial proseslərin peşəkar şəkildə işıqlandırılması təmin edilə bilər.

Azad olunmuş ərazilərə qayıdan Rey Kərimoğlu və Səriyyə Müslümqızı kimi vətəndaş cəmiyyəti fəallarının fəaliyyəti təsadüfi bir fakt kimi deyil, Böyük Qayıdışın sosial məzmununun formalaşması baxımından qiymətləndirilməlidir.

Rey Kərimoğlunun mina qurbanları, qazilər və Qarabağ mövzusu üzrə uzunillik fəaliyyəti, hazırda isə azad edilmiş ərazilərdə mina insidentlərinin sənədləşdirilməsinə yönəlmiş layihəsi onun fəaliyyətinin yeni reallıqlara uyğunlaşdığını göstərir.

Səriyyə Müslümqızının Xocalı həqiqətlərinin araşdırılması, tarixi yaddaşın qorunması və Qarabağ mövzusunun ictimaiyyətə çatdırılması istiqamətində fəaliyyəti isə qayıdış mərhələsində yeni məzmun qazana bilər. Onun azad edilmiş ərazilərdə yaşayan ilk qayıdanlardan biri kimi öz evində yaşaması bu fəaliyyətin simvolik tərəfini də gücləndirir.

Əsas məsələ bundan sonra onların fərdi təcrübəsinin daha geniş ictimai layihələrə çevrilməsidir. Çünki Qarabağa qayıdış təkcə insanların evlərinə dönməsi deyil. Bu, həm də vətəndaş cəmiyyətinin doğma torpaqlarda yenidən təşkilatlanması, yerli icmaların yaranması və insanların öz yaşadıqları məkanın inkişafına fəal şəkildə qoşulması prosesidir.

Rey Kərimoğlu və Səriyyə Müslümqızı kimi insanların bu prosesin içində olması isə həmin yolun mühüm sosial üstünlüklərindən biridir.

• Məqalə Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə həyata keçirilən və Müstəqil Jurnalistlərə Texniki və Hüquqi Yardım İctimai Birliyi tərəfindən icra olunan “Qarabağın yenidən qurulmasında Vətəndaş cəmiyyətinin rolu” adlı layihəsi çərçivəsində hazırlanıb. Məqalənin məzmununda əks olunan fikir və mülahizələr müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.