Azərbaycan və Ermənistan QHT-lərinin birgə layihələrinin perspektivləri

Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşması prosesi yalnız siyasi danışıqlar və dövlətlərarası razılaşmalarla məhdudlaşmır. Davamlı sülhün formalaşması üçün cəmiyyətlər arasında etimadın yaradılması, insanların bir-birini daha yaxşı tanıması və uzun illər davam edən qarşıdurmanın yaratdığı stereotiplərin aradan qaldırılması da vacibdir. Bu baxımdan qeyri-hökumət təşkilatlarının (QHT) potensialı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan və Ermənistan QHT-lərinin gələcəkdə həyata keçirə biləcəyi birgə layihələr iki cəmiyyət arasında kommunikasiyanın bərpası və sülh gündəliyinin cəmiyyət səviyyəsində möhkəmləndirilməsi baxımından mühüm imkanlar yarada bilər.

QHT-lər dövlətlərarası münasibətlərdən fərqli olaraq, cəmiyyətlərin gündəlik problemlərinə daha yaxın fəaliyyət göstərirlər. Onların əsas üstünlüyü müxtəlif sosial qruplarla işləmək, yerli səviyyədə təşəbbüslər həyata keçirmək və insanları konkret problemlərin həlli ətrafında bir araya gətirmək imkanındadır. Bu səbəbdən Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində QHT əməkdaşlığı siyasi prosesləri əvəz edən mexanizm kimi deyil, həmin prosesləri cəmiyyət səviyyəsində tamamlayan vasitə kimi nəzərdən keçirilməlidir.

Etimadın bərpası əsas şərtdir

İki ölkə arasında uzunmüddətli münaqişə cəmiyyətlərdə qarşılıqlı etimadsızlığın dərinləşməsinə səbəb olub. Müharibələrin yaratdığı itkilər, məcburi köçkünlük, itkinlər, dağıdılmış yaşayış məntəqələri və digər ağır nəticələr insanların yaddaşında qalır. Belə şəraitdə QHT-lərin birgə layihələrinin həyata keçirilməsi asan proses deyil. Əksinə, bu fəaliyyət ciddi hazırlıq, peşəkarlıq və qarşılıqlı hörmət tələb edir.

İlk mərhələdə birgə layihələrin daha çox texniki və humanitar xarakter daşıması məqsədəuyğun ola bilər. Məsələn, ekoloji problemlər, iqlim dəyişiklikləri, su ehtiyatlarının qorunması, gənclərin maarifləndirilməsi, mədəni irsin sənədləşdirilməsi, media savadlılığı və digər qeyri-siyasi sahələr əməkdaşlıq üçün nisbətən əlverişli platforma yarada bilər.

Birgə fəaliyyətin məqsədi tərəflərin tarixi baxışlarını məcburi şəkildə eyniləşdirmək deyil. Əsas məqsəd fərqli mövqelərə malik insanların bir-biri ilə danışa bilməsi və ortaq problemlərin həlli üçün əməkdaşlıq etməsidir.

Humanitar layihələr yeni imkanlar yarada bilər

Azərbaycan və Ermənistan QHT-lərinin əməkdaşlığı üçün ən perspektivli istiqamətlərdən biri humanitar sahədir. Münaqişənin nəticələri hər iki cəmiyyətə müxtəlif formalarda təsir göstərib. Buna görə də insan amilini önə çəkən layihələr sülh gündəliyinin mühüm hissəsinə çevrilə bilər.

Məsələn, münaqişə nəticəsində itkin düşmüş şəxslərlə bağlı məlumatların sənədləşdirilməsi, ailələrin maarifləndirilməsi, arxiv materiallarının qorunması və humanitar məsələlərin araşdırılması istiqamətində peşəkar QHT əməkdaşlığı mümkün ola bilər.

Belə layihələrdə əsas prinsip siyasi manipulyasiyadan uzaq olmaq və insan taleyini ön plana çəkməkdir. İtkin şəxslərin ailələrinin problemləri milliyyət və siyasi mövqedən asılı olmayaraq humanitar məsələdir. Bu mövzuda əməkdaşlıq etimadın yaranmasına xidmət edə bilər.

Eyni yanaşma mina təhlükəsi və müharibənin digər humanitar nəticələri ilə bağlı maarifləndirici layihələrə də aid edilə bilər. Mina və partlamamış hərbi sursatların yaratdığı təhlükə regionun gələcəyi baxımından ciddi problemdir. QHT-lər maarifləndirmə, risklərin izahı və beynəlxalq təcrübənin öyrənilməsi istiqamətində əməkdaşlıq edə bilərlər.

Gənclər əməkdaşlığın əsas hədəfi olmalıdır

Sülh prosesinin uzunmüddətli perspektivi baxımından gənclərlə iş xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki gələcəkdə Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətləri formalaşdıracaq əsas sosial qrup məhz bugünkü gənclərdir.

Birgə gənclər forumları, onlayn seminarlar, peşəkar təlimlər, ekoloji aksiyalar və sosial layihələr ilkin əməkdaşlıq üçün effektiv format ola bilər. Burada məqsəd siyasi fikir mübadiləsindən daha çox gənclərin bir-birini insan kimi tanımasına imkan yaratmaqdır.

Birgə layihədə iştirak edən Azərbaycan və Ermənistan gənclərinin ümumi problemlərinin çox olduğu üzə çıxa bilər. İşsizlik, təhsil, rəqəmsal bacarıqlar, iqlim dəyişiklikləri, süni intellekt, sahibkarlıq və sosial innovasiya kimi mövzular milli sərhədlər tanımır.

Məhz belə mövzular üzərində qurulan əməkdaşlıq düşmən obrazının yerinə real insan obrazının gəlməsinə kömək edə bilər.

Ekologiya əməkdaşlıq üçün mühüm platformadır

Azərbaycan və Ermənistan QHT-ləri arasında əməkdaşlığın digər perspektivli istiqaməti ekologiyadır. Ətraf mühit problemləri siyasi sərhədlərlə məhdudlaşmır. Su ehtiyatları, çay hövzələri, meşələrin qorunması, biomüxtəliflik və iqlim dəyişiklikləri regional xarakter daşıyan məsələlərdir.

Bu sahədə QHT-lərin birgə araşdırmaları, məlumat mübadiləsi və maarifləndirmə layihələri həyata keçirməsi mümkündür. Məsələn, Cənubi Qafqazın ekoloji problemlərinə həsr olunmuş birgə tədqiqat layihəsi həm elmi, həm də ictimai baxımdan faydalı nəticələr verə bilər.

Belə layihələrin üstünlüyü ondadır ki, iştirakçılar mübahisəli siyasi mövzulardan kənarda konkret və ölçülə bilən nəticələr əldə edə bilərlər.

Media və informasiya sahəsində əməkdaşlıq

Azərbaycan və Ermənistan cəmiyyətləri arasında münasibətlərə təsir edən əsas amillərdən biri də informasiya mühitidir. Münaqişə illərində hər iki tərəfdə qarşı tərəfin mənfi obrazının formalaşmasına xidmət edən çoxsaylı informasiya materialları yayılıb.

Bu vəziyyətin dəyişdirilməsi üçün media və QHT əməkdaşlığı mühüm rol oynaya bilər. Jurnalistlər üçün birgə təlimlər, dezinformasiyaya qarşı mübarizə proqramları, media savadlılığı layihələri və peşəkar dialoq platformaları yaradıla bilər.

Burada əsas məqsəd tərəflərin media siyasətini birləşdirmək deyil. Əsas məsələ jurnalistikanın peşəkar standartlarının, faktların yoxlanılması prinsipinin və qarşı tərəf haqqında məlumatların məsuliyyətli şəkildə təqdim edilməsinin təşviqidir.

Birgə hazırlanmış materiallar da maraqlı nəticələr verə bilər. Məsələn, iki ölkədə yaşayan insanların gündəlik həyatı, gənclərin problemləri, təhsil və sahibkarlıq imkanları haqqında ortaq media layihəsi cəmiyyətlərin bir-biri haqqında təsəvvürlərinin dəyişməsinə kömək edə bilər.

Mədəniyyət və tarix: mürəkkəb, lakin vacib istiqamət

Mədəniyyət sahəsi QHT əməkdaşlığında xüsusi həssaslıq tələb edən istiqamətlərdəndir. Azərbaycan və Ermənistanın tarixi və mədəni irsi ilə bağlı ciddi fikir ayrılıqları mövcuddur. Buna görə də bu sahədə birgə layihələr yalnız peşəkar və akademik yanaşma əsasında həyata keçirilməlidir.

Tarixi sənədlərin rəqəmsallaşdırılması, arxiv materiallarının qorunması, regionun ortaq mədəni irsinin elmi şəkildə araşdırılması və beynəlxalq ekspertlərin iştirakı ilə konfransların keçirilməsi mümkün əməkdaşlıq formatlarıdır.

Burada məqsəd tarixi mübahisələri süni şəkildə aradan qaldırmaq deyil. Əsas məqsəd fərqli yanaşmaların elmi müstəvidə müzakirə edilməsi və mədəni irsin siyasi qarşıdurmanın alətinə çevrilməsinin qarşısının alınmasıdır.

QHT-lər üçün hüquqi və institusional çərçivə

Azərbaycan və Ermənistan QHT-lərinin birgə layihələrinin reallaşması üçün siyasi iradə ilə yanaşı, hüquqi və institusional mexanizmlər də formalaşdırılmalıdır. QHT-lərin qarşı tərəfin ərazisində fəaliyyət göstərməsi, maliyyələşmə, məlumat mübadiləsi, tədbirlərin təşkili və iştirakçıların təhlükəsizliyi ilə bağlı məsələlər əvvəlcədən müəyyənləşdirilməlidir.

Bu prosesdə beynəlxalq təşkilatlar və regional platformalar moderator və maliyyə tərəfdaşı kimi çıxış edə bilər. Lakin layihələrin əsas təşəbbüskarı və icraçısı yerli QHT-lər olmalıdır. Əks halda əməkdaşlıq cəmiyyətlərin real ehtiyaclarından uzaqlaşaraq yalnız donor layihəsinə çevrilə bilər.

QHT-lərin peşəkarlığı da mühüm şərtdir. Birgə layihələr şəffaflıq, hesabatlılıq, qarşılıqlılıq və tərəflərin bərabər iştirakı prinsipləri əsasında qurulmalıdır.

Kiçik layihələrdən böyük nəticələrə

Azərbaycan və Ermənistan QHT-ləri arasında əməkdaşlığın dərhal böyük siyasi nəticələr verəcəyini gözləmək doğru olmaz. Sülh quruculuğu uzunmüddətli prosesdir. İlk mərhələdə kiçik və konkret layihələr daha real nəticələr verə bilər.

Məsələn, iki ölkədən olan ekoloqların birgə araşdırması, gənclərin onlayn görüşü, jurnalistlərin peşəkar təlimi və ya humanitar mövzuda ekspert müzakirəsi gələcək daha böyük layihələr üçün baza yarada bilər.

Əsas məsələ bu fəaliyyətlərin davamlı olmasıdır. Bir dəfə keçirilən tədbir deyil, uzunmüddətli əməkdaşlıq mexanizmi etimadın formalaşmasına daha ciddi təsir göstərir.

Sülhün ictimai dayaqları

Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh prosesinin uğuru yalnız siyasi liderlərin qəbul etdiyi qərarlardan asılı deyil. Sülhün cəmiyyətlərdə qəbul edilməsi və davamlı olması üçün onun ictimai dayaqları formalaşmalıdır.

QHT-lər məhz bu dayaqların yaradılmasında mühüm rol oynaya bilər. Onlar dövlətlərarası razılaşmaları əhali arasında izah edə, müxtəlif sosial qrupların narahatlıqlarını ifadə edə və insanları qarşılıqlı dialoqa cəlb edə bilərlər.

Bununla belə, QHT-lərin sülh prosesində iştirakı onların dövlətlərin siyasi mövqelərini təkrarlaması anlamına gəlməməlidir. Vətəndaş cəmiyyətinin dəyəri onun müstəqil düşüncə və təşəbbüs imkanındadır. QHT-lər həm də sülh prosesinin sosial nəticələrini, insan hüquqları məsələlərini və cəmiyyətlərin ehtiyaclarını gündəmə gətirə bilməlidirlər.

Gələcəyin əməkdaşlıq modeli

Azərbaycan və Ermənistan QHT-lərinin birgə layihələrinin perspektivi, ilk növbədə, siyasi münasibətlərin inkişafından asılı olacaq. Dövlətlərarası səviyyədə əldə edilən razılaşmalar cəmiyyətlərarası əlaqələr üçün yeni imkanlar aça bilər. Lakin bu imkanlardan necə istifadə olunacağı QHT sektorunun hazırlığından da asılıdır.

Gələcəkdə Azərbaycan və Ermənistan QHT-lərinin iştirakı ilə regional sülh platformasının yaradılması, gənclər şəbəkəsinin formalaşdırılması, ekoloji və humanitar tədqiqat mərkəzlərinin əməkdaşlığı, birgə media layihələri və vətəndaş diplomatiyası proqramları mümkün istiqamətlər kimi nəzərdən keçirilə bilər.

Ən vacibi isə tərəflərin bir-birindən dərhal eyni düşünməyi gözləməməsidir. Sülh fərqli fikirlərin mövcudluğunu aradan qaldırmaq deyil, fikir ayrılıqlarını zorakılıq olmadan müzakirə etmək mədəniyyətini yaratmaqdır.

Azərbaycan və Ermənistan QHT-lərinin birgə layihələri də məhz bu baxımdan tarixi əhəmiyyət daşıya bilər. Əgər keçmişdə müharibə iki cəmiyyət arasında divarlar yaradıbsa, gələcəkdə vətəndaş cəmiyyəti həmin divarların yerində dialoq körpülərinin qurulmasına töhfə verə bilər.

Bu yol asan olmayacaq. Etimadsızlıq, emosional yanaşmalar və uzun illərin formalaşdırdığı stereotiplər bir gündə aradan qalxmayacaq. Lakin kiçik addımların davamlı şəkildə atılması böyük dəyişikliklərə gətirib çıxara bilər.

Nəticə etibarilə, Azərbaycan və Ermənistan QHT-lərinin birgə layihələri sülh prosesinin alternativi deyil, onun cəmiyyətlər səviyyəsində tamamlayıcısıdır. Bu əməkdaşlığın əsas məqsədi keçmişi unutmaq yox, keçmişdən nəticə çıxararaq gələcəyi fərqli qurmaqdır. Əgər QHT-lər insanları ortaq problemlər ətrafında birləşdirə, qarşılıqlı ünsiyyət üçün təhlükəsiz platformalar yarada və gənc nəsli dialoq mədəniyyətinə cəlb edə bilsələr, sülh yalnız siyasi sənəddə deyil, cəmiyyətlərin gündəlik həyatında da özünü göstərməyə başlayacaq.

Məhz bu səbəbdən Azərbaycan və Ermənistan QHT-lərinin gələcək əməkdaşlığı Cənubi Qafqazda davamlı sülhün ictimai əsaslarının formalaşdırılması baxımından strateji perspektivə malikdir.

• Məqalə Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə həyata keçirilən və Müstəqil Jurnalistlərə Texniki və Hüquqi Yardım İctimai Birliyi tərəfindən icra olunan “Qarabağın yenidən qurulmasında Vətəndaş cəmiyyətinin rolu” adlı layihəsi çərçivəsində hazırlanıb. Məqalənin məzmununda əks olunan fikir və mülahizələr müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.