Azad olunmuş ərazilərdə ağsaqqalların yerli icmaların formalaşmasında rolu

Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində Böyük Qayıdış prosesi yalnız evlərin, yolların və sosial infrastrukturun yenidən qurulması ilə məhdudlaşmır. Bu proses, eyni zamanda, uzun illər ərzində məcburi köçkünlük şəraitində yaşamış insanların doğma torpaqlarında yenidən sosial münasibətlər qurmasını, yerli icmaların formalaşmasını və ənənəvi həyat tərzinin bərpasını nəzərdə tutur. Bu baxımdan ağsaqqalların rolu xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Ağsaqqal anlayışı Azərbaycan cəmiyyətində yalnız yaş göstəricisi ilə izah olunmur. Ağsaqqal həm də həyat təcrübəsi, nüfuz, məsuliyyət və insanlar arasında etimad qazanan şəxs deməkdir. Ənənəvi olaraq ailə və icma daxilində müxtəlif məsələlərin müzakirəsində, mübahisələrin həllində, mərasimlərin təşkili və ictimai münasibətlərin tənzimlənməsində ağsaqqalların mühüm rolu olub. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə yeni yaşayış məntəqələrinin formalaşması prosesində bu ənənə müasir idarəetmə və vətəndaş cəmiyyəti institutları ilə tamamlanaraq yeni məzmun qazana bilər.

Böyük Qayıdış və yeni icmalar

Uzun illər müxtəlif şəhər və rayonlarda məskunlaşmış insanların doğma yurdlarına qayıtması sosial baxımdan mürəkkəb prosesdir. İnsanlar eyni ərazidə yaşamağa başlasalar da, onların yeni həyat şəraitinə uyğunlaşması, qonşuluq münasibətlərinin formalaşması, ümumi problemlərin müzakirəsi və həlli üçün müəyyən zaman tələb olunur.

Bu baxımdan icma anlayışı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. İcma yalnız eyni ərazidə yaşayan insanların məcmusu deyil. İcma insanların bir-birinə dəstək göstərdiyi, ümumi problemləri birlikdə müzakirə etdiyi və müəyyən sosial dəyərləri paylaşdığı mühitdir.

Azad olunmuş ərazilərdə bu mühitin formalaşmasında ağsaqqalların təcrübəsindən istifadə etmək mümkündür. Onlar yerli sakinlər arasında ünsiyyətin qurulmasına, ənənələrin yaşadılmasına və müxtəlif sosial məsələlərin müzakirəsinə töhfə verə bilərlər.

Ağdam nümunəsi bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Ağdam məscidinin axundunun bildirdiyinə görə, Ağdama köçən sakinlər arasında artıq müəyyən icmalar formalaşır. Ağdam şəhəri ilə yanaşı, Kəngərli, Xıdırlı və Sarıcalı kəndlərində də dini ayinlərin yerinə yetirilməsi və müəyyən qaydalara əməl olunması istiqamətində ağsaqqallar təşəbbüslər göstərirlər.

Bu fakt göstərir ki, qayıdış yalnız fiziki məskunlaşma deyil, həm də sosial həyatın yenidən qurulması prosesidir.

Ağsaqqal – icma arasında etimad körpüsü

İcma daxilində hər bir insanın eyni fikirdə olması mümkün deyil. Gündəlik həyatda qonşuluq, sosial davranış, mərasimlər, ictimai qaydalar və müxtəlif məsələlərlə bağlı fərqli yanaşmalar ortaya çıxa bilər. Belə hallarda insanların etibar etdiyi şəxslərin mövqeyi mühüm rol oynayır.

Ağsaqqalların əsas üstünlüyü onların cəmiyyətdəki qeyri-formal nüfuzudur. Onlar inzibati qərar qəbul edən şəxslər deyil, lakin sözlərinə qulaq asılan insanlardır. Buna görə də ağsaqqal institutu yerli icmaların formalaşmasında sosial dialoq vasitəsi kimi çıxış edə bilər.

Məsələn, yeni salınmış yaşayış məntəqəsində sakinlərin ümumi problemləri – məhəllənin təmizliyi, qonşuluq münasibətləri, ictimai tədbirlərin təşkili, yaşlı insanlara və ehtiyacı olan ailələrə dəstək kimi məsələlər ağsaqqalların təşəbbüsü ilə müzakirəyə çıxarıla bilər.

Bu fəaliyyət dövlət qurumlarının səlahiyyətlərini əvəz etməməli, əksinə, yerli sosial münasibətləri möhkəmləndirməlidir.

Dini və mənəvi dəyərlərin yaşadılması

Azad olunmuş ərazilərdə insanların uzun illərdən sonra doğma torpaqlarına qayıtması dini və mənəvi həyatın da bərpası ilə müşayiət olunur. Məscidlər, dini mərasimlər, bayramlar və yas mərasimləri icma həyatının mühüm elementlərindən biridir.

Ağdam məscidi bu baxımdan yalnız dini ibadət məkanı kimi deyil, həm də şəhərin tarixi yaddaşının mühüm simvollarından biri kimi əhəmiyyət daşıyır. Məscidin fəaliyyətinin bərpası ilə yanaşı, burada dini maarifləndirmə və icma ilə əlaqələrin qurulması da sosial baxımdan əhəmiyyətlidir.

Ağsaqqallar isə dini icmalarla yerli sakinlər arasında əlaqələrin möhkəmlənməsinə yardım edə bilərlər. Xüsusilə dini mərasimlər zamanı insanların bir araya gəlməsi, ehtiyacı olan ailələrə yardım göstərilməsi, yaşlı və tənha insanların diqqətdə saxlanılması icma həmrəyliyini gücləndirə bilər.

Burada əsas prinsip dini və milli dəyərlərin cəmiyyətin birləşdirici elementinə çevrilməsidir.

Nəsillər arasında əlaqənin qorunması

Ağsaqqalların ən mühüm funksiyalarından biri də tarixi yaddaşın gənc nəslə ötürülməsidir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərə qayıdan yaşlı insanların böyük hissəsi həmin torpaqlarda doğulub, uşaqlıq və gənclik illərini orada keçirib. Onların xatirələri həmin yaşayış məntəqələrinin canlı tarixidir.

Bir kəndin əvvəlki həyatı, adət-ənənələri, toy və yas mərasimləri, qonşuluq münasibətləri, yerli adətlər, tarixi məkanlar barədə məlumatlar yaşlı nəslin yaddaşında qorunur. Bu məlumatların gənclərə çatdırılması gələcək nəsillərin öz yaşadıqları ərazi ilə bağlı mənəvi bağlarının möhkəmlənməsinə kömək edə bilər.

Bu istiqamətdə məktəblər, mədəniyyət müəssisələri, QHT-lər və yerli icmalar birgə layihələr həyata keçirə bilərlər. “Kəndin yaddaşı”, “Ağsaqqallar danışır”, “Doğma yurdun tarixi” kimi layihələr çərçivəsində yaşlı sakinlərin xatirələri video, audio və yazılı formada arxivləşdirilə bilər.

Beləliklə, ağsaqqal yalnız keçmişi xatırlayan şəxs deyil, həmin yaddaşı gələcəyə ötürən canlı mənbəyə çevrilir.

İcma həmrəyliyi və qarşılıqlı yardım

Yeni yaşayış məntəqələrində sosial həmrəyliyin formalaşması üçün qarşılıqlı yardım ən mühüm amillərdən biridir. Qayıdan ailələrin sosial vəziyyəti eyni olmaya bilər. Bəzi ailələrin yaşlı üzvləri, xüsusi qayğıya ehtiyacı olan şəxsləri və ya müxtəlif sosial problemləri ola bilər.

Ağsaqqallar belə hallarda icma daxilində həmrəylik təşəbbüslərinin formalaşmasına yardım göstərə bilərlər. Ehtiyacı olan ailənin müəyyənləşdirilməsi, könüllü yardımın təşkili, yaşlı insanların ziyarəti və bayramlarda sosial dəstək kimi təşəbbüslər insanların bir-birinə bağlılığını artırır.

Bu cür fəaliyyətlər xüsusilə yeni məhəllələrdə insanların bir-birini daha yaxından tanımasına şərait yaradır. Nəticədə “mən” anlayışından “biz” anlayışına keçid baş verir.

QHT-lər və ağsaqqallar əməkdaşlığı

Azad olunmuş ərazilərdə yerli icmaların formalaşmasında QHT-lər də mühüm rol oynaya bilər. Lakin bu prosesdə QHT-lərin yerli reallıqları və ənənələri nəzərə alması vacibdir. Ağsaqqallar isə həmin reallıqları ən yaxşı bilən sosial qruplardan biridir.

QHT-lər ağsaqqallarla birlikdə icma görüşləri, sosial layihələr, maarifləndirici tədbirlər və nəsillərarası dialoq proqramları təşkil edə bilərlər. Məsələn, kəndin problemlərinin müəyyənləşdirilməsi üçün yerli sakinlərin iştirakı ilə müzakirələr keçirilə, gənclərin və yaşlıların fikirləri bir araya gətirilə bilər.

Belə layihələr vətəndaş iştirakçılığını da gücləndirər. İnsanlar öz yaşadıqları ərazinin inkişafı ilə bağlı fikir bildirdikcə icma məsuliyyəti formalaşır.

Gənclərin prosesə cəlb edilməsi

Ağsaqqalların nüfuzu ilə gənclərin enerjisini birləşdirmək yerli icmaların gələcəyi baxımından xüsusilə vacibdir. Ağsaqqal institutu yalnız keçmişin qorunması ilə məhdudlaşmamalıdır. Əksinə, gənclərlə dialoq quraraq onların ictimai təşəbbüslərinə dəstək verməlidir.

Gənclərin idman, mədəniyyət, ekologiya, könüllülük və sosial layihələrə cəlb edilməsi icma həyatını canlandıra bilər. Ağsaqqallar isə bu təşəbbüslərin təşkilində mənəvi və sosial dəstək göstərə bilərlər.

Belə əməkdaşlıq iki nəsil arasında qarşılıqlı anlaşmanı gücləndirər. Gənclər yaşlıların təcrübəsindən, ağsaqqallar isə gənclərin yeni ideyalarından faydalana bilər.

Müasir icma modeli

Azad olunmuş ərazilərdə formalaşan icmalar ənənəvi ağsaqqal institutunu müasir sosial idarəetmə mexanizmləri ilə birləşdirə bilər. Burada əsas məqsəd keçmişdəki modeli olduğu kimi təkrarlamaq deyil, onun müsbət xüsusiyyətlərini yeni şəraitə uyğunlaşdırmaqdır.

Müasir icma açıq dialoq, qanunçuluq, bərabərlik, sosial məsuliyyət və iştirakçılıq prinsipləri əsasında qurulmalıdır. Ağsaqqalların tövsiyəsi bu sistemin mənəvi dayaqlarından biri ola bilər.

Bu baxımdan ağsaqqalların fəaliyyəti formal qərarların qəbulundan daha çox məsləhətləşmə, barışdırma, sosial həmrəylik və ictimai təşəbbüslərin dəstəklənməsi istiqamətində inkişaf etdirilə bilər.

Ağdam şəhərində, Kəngərli, Xıdırlı və Sarıcalı kəndlərində müşahidə olunan icma təşəbbüsləri bu baxımdan diqqətəlayiq nümunədir. Bu təşəbbüslərin daha geniş sosial layihələrlə dəstəklənməsi yerli icmaların dayanıqlı inkişafına xidmət edə bilər.

Ən əsası isə azad edilmiş ərazilərdə icma quruculuğu yalnız yeni binaların arasında insanların yerləşdirilməsi demək deyil. Əsl qayıdış insanların bir-birinə, yaşadıqları əraziyə və ortaq gələcəyə bağlanması ilə tamamlanır.

Bu mənada ağsaqqallar keçmişlə gələcək arasında mühüm körpüdür. Onların təcrübəsi və nüfuzu gənc nəslin enerjisi, QHT-lərin təşəbbüsləri və dövlətin həyata keçirdiyi quruculuq siyasəti ilə birləşdikdə azad olunmuş ərazilərdə güclü, həmrəy və özünüinkişaf qabiliyyətinə malik yerli icmaların formalaşması üçün mühüm zəmin yarana bilər.

• Məqalə Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə həyata keçirilən və Müstəqil Jurnalistlərə Texniki və Hüquqi Yardım İctimai Birliyi tərəfindən icra olunan “Qarabağın yenidən qurulmasında Vətəndaş cəmiyyətinin rolu” adlı layihəsi çərçivəsində hazırlanıb. Məqalənin məzmununda əks olunan fikir və mülahizələr müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.