Əmək bazarı köklü şəkildə dəyişir: Yaxın 10 ildə bizi nə gözləyir?

Süni zəkanın sürətli inkişafı əmək bazarında əsaslı transformasiyaların əsasını qoyur. Ekspertlərin fikrincə, yaxın 10 ildə rutin tapşırıqlara söykənən bir çox ənənəvi peşə öz əhəmiyyətini itirərək tarixə qovuşmaq təhlükəsi ilə üz-üzə qalacaq. Amma tam bədbin olmağa da əsas yoxdur. Texnoloji tərəqqi yalnız mövcud iş yerlərini sıradan çıxarmır, həm də yeni bacarıqlar tələb edən müasir peşə sahələrinin yaranmasına təkan verir. Yaxın gələcəyin əmək bazarında rəqabətədavamlı qalmaq üçün insan kapilalının rəqəmsal savadlılıq və kritik təfəkkür kimi keyfiyyətləri mənimsəməsi vacib şərt olacaq. Data analitikası, süni intellektin etik tənzimlənməsi və kiber-təhlükəsizlik kimi sahələr yaxın dekadada ən çox tələb olunan istiqamətlər sırasına yüksələcək. Bu cün cəmiyyəti bir sual düşündürür. Süni intellekt əmək bazarını necə dəyişəcək?

“Ulduz” İnformasiya – Kommunikasiya Texnologiyaları Sahəsində Maarifləndirmə İctimai Birliyinin sədri Samir Həsənov herbiand.az-a açıqlamasında deyib ki, süni intellektin sürətli inkişafı yalnız texnologiya sektorunu deyil, əmək bazarını da köklü şəkildə dəyişir.

“Artıq süni intellekt mətn yazır, proqram kodu hazırlayır, məlumatları təhlil edir, müştərilərlə ünsiyyət qurur, tibbi görüntüləri analiz edir və müxtəlif inzibati tapşırıqları yerinə yetirir. Bu proses isə təbii olaraq bir sual yaradır: yaxın 10 ildə hansı peşələr yox olacaq, hansı yeni peşələr yaranacaq və gənclər gələcəyin əmək bazarına necə hazırlaşmalıdır? Ekspertlərin fikirləri bəzi detallarda fərqlənsə də, ümumi tendensiya kifayət qədər aydındır: süni intellektin təsiri daha çox ayrı-ayrı peşələrin tamamilə yox olması deyil, həmin peşələrdə görülən işlərin və tələb olunan bacarıqların dəyişməsi formasında özünü göstərəcək”-deyə, o, bildirib.

Bəs ən çox hansı peşələr avtomatlaşdırıla bilər?

Samir Həsənov deyir ki, süni intellekt və avtomatlaşdırma ilk növbədə təkrarlanan, qaydalara əsaslanan və strukturlaşdırılmış məlumatlarla işləyən tapşırıqları dəyişir:

“Data daxiletmə, kargüzarlıq və bir sıra inzibati işlər bu baxımdan ən həssas sahələrdəndir. Sənədlərin hazırlanması, cədvəllərin doldurulması, elektron poçtların çeşidlənməsi və məlumatların sistemə daxil edilməsi kimi tapşırıqların əhəmiyyətli hissəsi artıq avtomatlaşdırıla bilir. Mühasibatlıq və maliyyə sektorunda da oxşar proses müşahidə olunur. Hesab-fakturaların işlənməsi, standart maliyyə hesabatlarının hazırlanması, sadə audit prosedurları və müəyyən vergi hesablamaları süni intellekt sistemləri tərəfindən daha sürətli həyata keçirilə bilər.

Çağrı mərkəzləri və müştəri xidmətləri də ciddi dəyişikliklərlə üzləşəcək. Söhbət botları və səsli süni intellekt sistemləri standart suallara cavab vermək, sifarişlərin vəziyyətini yoxlamaq və sadə problemləri həll etmək imkanına malikdir.

Əsas səviyyəli tərcümə xidmətləri, sadə hüquqi sənədlərin hazırlanması, müqavilə şablonlarının yaradılması, sənədlərdə məlumat axtarışı və təkrarlanan proqramlaşdırma tapşırıqları da süni intellektin təsir göstərəcəyi sahələr sırasındadır. Nəqliyyat və logistika sektorunda isə uzunmüddətli perspektivdə avtonom nəqliyyat vasitələrinin daha geniş yayılması sürücülük peşəsinin müəyyən hissəsinə təsir göstərə bilər.

Lakin burada vacib bir məqam var: bir tapşırığın avtomatlaşdırılması həmin peşənin tamamilə yox olması demək deyil”.

Yeni məhlədə peşələr yox olacaq, yoxsa dəyişəcək?

Ekspert hesab edir ki, əsas dəyişiklik ondan ibarət olacaq ki, bir çox peşələrdə insanın gördüyü işlərin müəyyən hissəsi süni intellekt sistemlərinə həvalə ediləcək:

“Məsələn, gələcəyin hüquqşünası yüzlərlə sənədi əl ilə araşdırmaq əvəzinə süni intellektdən istifadə edərək bir neçə saniyə ərzində lazımi məlumatı tapa bilər. Həkim tibbi görüntülərin ilkin analizində süni intellektdən istifadə edə bilər. Jurnalist böyük məlumat massivlərini süni intellekt vasitəsilə analiz edə bilər. Proqramçı isə kodun müəyyən hissəsini süni intellektə yazdıraraq daha mürəkkəb məsələlərə fokuslana bilər.

Bu baxımdan gələcəyin əsas üstünlüyü süni intellekti əvəz etmək deyil, süni intellektlə birlikdə işləməyi bacarmaq olacaq”.

Samir Həsənov hesab edir ki, yaxın gələcəkdə yeni peşələr meydana çıxacaq:

Texnoloji inqilabların tarixi göstərir ki, yeni texnologiyalar bəzi iş yerlərini aradan qaldırmaqla yanaşı, əvvəllər mövcud olmayan yeni peşələr də yaradır.

Süni intellekt də istisna deyil.

Yaxın 10 ildə süni intellektlə birbaşa və ya dolayı əlaqəli bir sıra yeni ixtisasların daha geniş yayılması gözlənilir.

Bunların arasında süni intellekt mühəndisləri və proqramçıları, maşın öyrənməsi mütəxəssisləri, məlumat mühəndisləri, süni intellekt sistemlərini qiymətləndirən və öyrədən mütəxəssislər, süni intellekt təhlükəsizliyi üzrə ekspertlər və süni intellekt məhsul menecerləri xüsusi yer tutur.

Bununla yanaşı, texnologiyanın tətbiqi ilə bağlı daha spesifik istiqamətlər də inkişaf edəcək.

Süni intellekt auditorları

Şirkətlərdə istifadə olunan süni intellekt sistemlərinin nəticələrinin düzgünlüyünü, risklərini və qanunvericiliyə uyğunluğunu yoxlayan mütəxəssislərə ehtiyac artacaq.

Süni intellekt idarəetməsi üzrə mütəxəssislər

Süni intellektdən istifadənin hüquqi, etik və təşkilati qaydalara uyğun həyata keçirilməsinə nəzarət edən mütəxəssislər xüsusilə dövlət qurumları və iri şirkətlər üçün əhəmiyyətli olacaq.

Süni intellekt üzrə kibertəhlükəsizlik mütəxəssisləri

Süni intellekt kibertəhlükəsizlik sahəsində həm müdafiə, həm də hücum imkanlarını dəyişir. Süni intellekt sistemlərinə hücumların qarşısının alınması, süni intellektdən istifadə edən kiberhücumların aşkarlanması və modellərin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi ayrıca ixtisaslaşma sahəsinə çevrilə bilər.

İnsan–süni intellekt əməkdaşlığı üzrə mütəxəssislər

İşçilərlə süni intellekt sistemləri arasında effektiv əməkdaşlıq modelinin qurulması da ayrıca istiqamətə çevriləcək. Burada məqsəd sadəcə süni intellektdən istifadə etmək deyil, iş prosesini insan və maşın arasında düzgün bölüşdürməkdir.

Süni intellekt etikası üzrə ekspertlər

Süni intellekt sistemlərinin ayrı-seçkilik yaratmaması, şəxsi məlumatların qorunması, qərarların izah edilə bilməsi və digər etik məsələlər üzrə mütəxəssislərə ehtiyac artacaq.

Yaşıl enerji və biotexnologiya da böyüyəcək

Gələcəyin əmək bazarını yalnız süni intellekt formalaşdırmayacaq.

Yaşıl enerji, bərpa olunan enerji texnologiyaları, biotexnologiya və ekoloji idarəetmə sahələri də yeni iş yerlərinin mühüm mənbələrindən biri olacaq.

Bərpa olunan enerji mühəndisləri, enerji sistemləri üzrə analitiklər, emissiyaların ölçülməsi və auditi üzrə mütəxəssislər, ESG və dayanıqlı inkişaf üzrə ekspertlərə tələbatın artması gözlənilir.

Burada da süni intellekt mühüm rol oynayacaq. Məsələn, enerji istehlakının proqnozlaşdırılması, günəş və külək enerjisi sistemlərinin optimallaşdırılması və iqlim məlumatlarının təhlili süni intellekt vasitəsilə həyata keçirilə bilər.

Gənclər gələcəyə necə hazırlaşmalıdır?

Əmək bazarındakı dəyişikliklər qarşısında gənclər üçün ən böyük səhv yalnız bir konkret peşəyə bağlanmaq ola bilər.

Çünki 10 ildən sonra hansı peşənin necə görünəcəyini dəqiq proqnozlaşdırmaq mümkün deyil.

Buna görə də gələcəyin mütəxəssisi bir neçə əsas istiqamətə diqqət yetirməlidir.

Birinci — süni intellekt savadlılığı

Süni intellektdən istifadə etməyi öyrənmək artıq yalnız proqramçıların və texnologiya mütəxəssislərinin vəzifəsi deyil.

Hüquqşünas, müəllim, jurnalist, iqtisadçı, mühəndis, həkim və digər mütəxəssislər öz sahələrində süni intellekt alətlərindən necə istifadə etməyi bilməlidirlər.

İkinci — data bacarıqları

Məlumatlarla işləmək gələcəyin əsas bacarıqlarından biri olacaq.

Excel, SQL, məlumatların vizuallaşdırılması, statistika və daha sonra Python kimi alətləri öyrənmək gənclərə müxtəlif sahələrdə ciddi üstünlük verə bilər.

Üçüncü — kibertəhlükəsizlik

Süni intellekt inkişaf etdikcə kiberhücumların da daha avtomatlaşdırılmış və inandırıcı olması mümkündür.

Dərin saxtakarlıqlar, avtomatlaşdırılmış fişinq, sosial mühəndislik və süni intellekt sistemlərinə hücumlar yeni təhlükəsizlik problemləri yaradacaq. Buna görə rəqəmsal təhlükəsizlik haqqında baza biliklər gələcəkdə demək olar ki, hər bir peşə üçün vacib olacaq.

Dördüncü — tənqidi düşüncə

Bəlkə də ən vacib bacarıqlardan biri məhz bu olacaq.

Süni intellekt çox inandırıcı görünən, lakin səhv məlumat təqdim edə bilər. Buna görə gələcəyin mütəxəssisi süni intellektin cavabını sadəcə qəbul edən deyil, onu yoxlayan və qiymətləndirən şəxs olmalıdır.

Beşinci — insan bacarıqları

Yaradıcılıq, liderlik, ünsiyyət, danışıqlar aparmaq, komanda ilə işləmək, empatiya və mürəkkəb qərarlar qəbul etmək kimi bacarıqlar uzun müddət insanın əsas üstünlükləri olaraq qalacaq.

Diplom kifayət edəcəkmi?

Əmək bazarının dəyişməsi ali təhsilin əhəmiyyətini aradan qaldırmır. Əksinə, müəyyən peşələr üçün fundamental biliklər əvvəlkindən daha vacib ola bilər.

Lakin diplom artıq karyera üçün yeganə üstünlük olmayacaq.

İşəgötürənlər getdikcə daha çox real bacarıqlara, layihələrə, praktiki təcrübəyə və namizədin yeni texnologiyaları mənimsəmə qabiliyyətinə diqqət yetirəcəklər.

Bu səbəbdən gənc üçün “universiteti bitirdim və öyrənmə prosesim başa çatdı” yanaşması getdikcə daha az effektiv olacaq.

Ömürboyu öyrənmə gələcəyin əmək bazarında əsas karyera strategiyalarından birinə çevriləcək.

Ən təhlükəsiz peşə hansıdır?

Əslində belə bir peşə yoxdur.

Bu gün təhlükəsiz görünən bir iş 10 ildən sonra ciddi şəkildə dəyişə bilər. Eyni zamanda bu gün sadə görünən bir peşə yeni texnologiyalar sayəsində tamamilə fərqli və daha yüksək ixtisas tələb edən işə çevrilə bilər.

“Süni intellektlə birlikdə hansı bacarıqlar daha dəyərli olacaq?”

Gələcəyin əmək bazarında üstünlük böyük ehtimalla iki bacarığın birləşməsinə sahib olan insanlarda olacaq: peşəkar bilik + süni intellektdən effektiv istifadə bacarığı.

Məsələn, sadəcə hüquqşünas olmaq əvəzinə süni intellekt alətlərindən istifadə edən hüquqşünas, sadəcə mühasib olmaq əvəzinə süni intellekt və data analitikası bilən maliyyəçi, sadəcə proqramçı olmaq əvəzinə süni intellekt sistemləri ilə işləyə bilən proqramçı daha rəqabətqabiliyyətli olacaq.

İnsan və süni intellekt arasında yeni əmək bazarı

Süni intellektin gələcəkdə milyonlarla iş yerinə təsir göstərəcəyi artıq ciddi müzakirə mövzusudur. Lakin bu prosesi yalnız “iş yerlərinin itirilməsi” kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz.

Yeni texnologiyalar bəzi işləri avtomatlaşdıracaq, yeni peşələr yaradacaq, mövcud peşələrin məzmununu dəyişəcək və əmək məhsuldarlığını artıracaq.

Ən böyük dəyişiklik isə bəlkə də belə olacaq:

Süni intellekt insanı əvəz etməkdən çox, süni intellektdən istifadə edən insan süni intellektdən istifadə etməyən insanla rəqabətdə üstünlük qazanacaq.

Bu səbəbdən gənclər üçün ən düzgün strategiya texnologiyadan qorxmaq deyil, onu anlamaq və istifadə etməyi öyrənməkdir.

Çünki gələcəyin əmək bazarında ən qiymətli bacarıq yalnız konkret bir peşəni bilmək deyil, dəyişən texnologiyalarla birlikdə dəyişə bilmək olacaq”.

Məhəmməd Əliyev

Hebriand.az