Keçmiş məcburi köçkünlərin yaradacağı icmalar yerli idarəetməyə necə töhfə verə bilər?

Azad Qarabağda infrastrukturun qurulması və insanların doğma yurdlarına köçürülməsi ilə paralel olaraq tamamilə yeni sosial münasibətlərin formalaşmasını da zəruri edir. Bu prosesin mühüm istiqamətlərindən biri yerli səviyyədə idarəetmə və ictimai iştirakçılıq mexanizmlərinin inkişafıdır.

Hazırkı mərhələdə azad edilmiş ərazilərdə idarəetmə əsasən mərkəzləşdirilmiş və xüsusi institusional mexanizmlər üzərində qurulur. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatında qeyd olunur ki, Böyük Qayıdış çərçivəsində ərazilərin bərpası və idarə olunması ilə bağlı Əlaqələndirmə Qərargahı və onun nəzdində müxtəlif istiqamətlər üzrə işçi qrupları fəaliyyət göstərir. Eyni zamanda ayrı-ayrı rayonlarda Bərpa, Tikinti və İdarəetmə xidmətləri yaradılıb.

Bu mərhələdə yerli icmaların fəaliyyəti dövlət idarəçiliyini əvəz etmək kimi deyil, yerli ehtiyacların müəyyənləşdirilməsi, ictimai iştirakçılığın artırılması və sosial həmrəyliyin gücləndirilməsi kimi qiymətləndirilməlidir.

İcma nə edə bilər?

İcmanın ən böyük üstünlüyü onun yerli insanlardan təşkil olunmasıdır. Dövlət qurumları böyük miqyaslı proqramlar hazırlayır və həyata keçirir, lakin konkret məhəllədə, kənddə və ya yaşayış massivində hansı problemin daha vacib olduğunu ən yaxşı həmin ərazidə yaşayan insanlar bilirlər.

Məsələn, yeni salınmış kənddə sakinlər üçün hansı xidmətlərin daha çox tələb olunduğu, uşaqların hansı fəaliyyətlərə ehtiyac duyduğu, yaşlıların hansı problemlərlə qarşılaşdığı, ictimai nəqliyyatla bağlı hansı çətinliklərin olduğu və ya məhəllənin abadlaşdırılmasında hansı məsələlərin prioritet təşkil etdiyi icma tərəfindən müəyyənləşdirilə bilər.

Bu baxımdan ilk əməli addım “icma ehtiyaclarının xəritəsinin” hazırlanmasıdır. İcma üzvləri sadə sorğular, görüşlər və müzakirələr vasitəsilə problemləri müəyyənləşdirə və onları prioritetlər üzrə sıralaya bilərlər.

İcma görüşləri daimi mexanizmə çevrilməlidir

İcma fəaliyyəti yalnız müəyyən bayramlar və ya tədbirlər zamanı keçirilən toplantılardan ibarət olmamalıdır. Davamlı nəticə üçün müntəzəm icma görüşləri təşkil edilməlidir.

Məsələn, hər ay kənd və ya məhəllə sakinlərinin iştirakı ilə açıq görüş keçirilə bilər. Burada əvvəlki ay ərzində həll olunan məsələlər, mövcud problemlər və növbəti dövr üçün prioritetlər müzakirə olunar.

Bu görüşlərdə ağsaqqallar, qadınlar, gənclər, müəllimlər, sahibkarlar və digər sosial qrupların təmsil olunması vacibdir. Beləliklə, icmanın qərarları yalnız müəyyən bir qrupun deyil, bütün sakinlərin maraqlarını əks etdirə bilər.

“İcma problemləri xəritəsi”

QHT-lərin köməyi ilə azad olunmuş ərazilərdə maraqlı bir mexanizm – “İcma problemləri xəritəsi” yaradıla bilər.

Bu xəritədə yaşayış məntəqəsinin gündəlik problemləri elektron və ya fiziki formada qeyd olunur. Məsələn:

• ictimai nəqliyyatla bağlı problem;
• küçə işıqlandırması;
• abadlıq və ya yaşıllaşdırma ehtiyacı;
• uşaqlar üçün idman və istirahət məkanları;
• yaşlılar üçün sosial xidmətlər;
• kənd təsərrüfatı ilə bağlı ehtiyaclar;
• məşğulluq və sahibkarlıq məsələləri;
• mədəni tədbirlərə ehtiyac.

Daha sonra problemlər əhəmiyyət dərəcəsinə görə sıralanır və aidiyyəti qurumlara təqdim edilir.

Belə mexanizm sakinləri passiv gözləyən tərəfdən problemin həllində iştirak edən tərəfə çevirə bilər.

İcma nümayəndələri və dövlət qurumları arasında əlaqə

İcmanın ən mühüm funksiyalarından biri sakinlərlə dövlət qurumları arasında kommunikasiya körpüsü yaratmaqdır.

Burada söhbət dövlət orqanlarının işinə müdaxilədən getmir. Əksinə, icma üzvləri öz problemlərini daha sistemli şəkildə formalaşdıraraq aidiyyəti qurumlara təqdim edə bilərlər.

Məsələn, 100 ailənin ayrı-ayrılıqda eyni problemlə bağlı müraciət etməsi əvəzinə, icma həmin məsələni ümumiləşdirərək konkret təkliflərlə birlikdə təqdim edə bilər. Bu, həm dövlət qurumları üçün məlumatın sistemləşdirilməsini asanlaşdırar, həm də sakinlərin iştirakçılıq imkanlarını artırar.

Böyük Qayıdışın monitorinqi çərçivəsində müxtəlif dövlət qurumlarının və yerli bərpa-tikinti və idarəetmə strukturlarının birgə fəaliyyət göstərməsi də göstərir ki, ərazilərin inkişafı çoxsaylı sahələrin əlaqələndirilməsini tələb edir.

Ağsaqqalların rolu

Azad olunmuş ərazilərdə icma quruculuğunda ağsaqqallar xüsusi sosial resursdur. Onlar həmin yaşayış məntəqələrinin tarixi, ənənələri və sakinləri haqqında geniş məlumata malikdirlər.

Ağsaqqallar məhəllə və kənd daxilində sosial dialoqun təşkilinə, mübahisələrin qarşısının alınmasına və nəsillərarası əlaqələrin möhkəmləndirilməsinə kömək edə bilərlər.

Lakin müasir icma modeli yalnız ağsaqqalların üzərində qurulmamalıdır. Gənclərin, qadınların və müxtəlif peşə qruplarının da qərarların müzakirəsinə cəlb olunması vacibdir.

Ən yaxşı model ağsaqqalların həyat təcrübəsi ilə gənclərin enerjisini birləşdirən modeldir.

Gənclər üçün ayrıca platforma

Azad edilmiş ərazilərin gələcəyi gənclərin həmin ərazilərdə qalması və fəal həyat qurması ilə sıx bağlıdır. Buna görə icmalar gənclər platformaları yarada bilərlər.

Bu platformalarda idman, mədəniyyət, ekologiya, könüllülük, rəqəmsal texnologiyalar və sahibkarlıq kimi istiqamətlər üzrə təşəbbüslər irəli sürülə bilər.

Məsələn, bir kənddə gənclər qrupu həmin yaşayış məntəqəsində yaşıllaşdırma aksiyası keçirə, idman turniri təşkil edə və ya uşaqlar üçün kitab klubu yarada bilər.

Belə təşəbbüslər həm sosial həyatın canlanmasına, həm də gənclərin yaşadıqları əraziyə bağlılığının artmasına xidmət edir.

Qadınların icma həyatında iştirakı

Yerli icmaların inkişafında qadınların iştirakı da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Qadınlar ailələrin gündəlik ehtiyaclarını, uşaqların problemlərini, təhsil və sosial xidmətlərə çıxış məsələlərini daha yaxından müşahidə edən sosial qruplardandır.

İcmalarda qadın təşəbbüs qruplarının yaradılması mümkündür. Bu qruplar uşaq inkişafı, sosial yardım, peşə təlimləri, ailə sahibkarlığı və mədəni tədbirlərin təşkili istiqamətində fəaliyyət göstərə bilərlər.

Beləliklə, icma idarəçiliyi daha inklüziv xarakter alar.

Könüllülük icmanın əsas dayaqlarından biri ola bilər

Azad olunmuş ərazilərdə icma fəaliyyətinin inkişafı üçün könüllülük mühüm resursdur. Könüllülər müxtəlif sosial və ekoloji layihələrin həyata keçirilməsinə kömək edə bilərlər.

Məsələn, kəndin təmizliyi, ağacəkmə aksiyaları, yaşlı sakinlərin ziyarəti, uşaqlar üçün tədbirlərin təşkili, kitabxana və mədəniyyət layihələri könüllülərin iştirakı ilə həyata keçirilə bilər.

Bu fəaliyyətlər böyük maliyyə tələb etməsə də, icma daxilində həmrəylik yaradır.

İcma kiçik sosial layihələr həyata keçirə bilər

Yerli icmaların fəaliyyətinin ən praktik istiqamətlərindən biri kiçik qrant və sosial layihələrdir.

Məsələn, bir icma uşaqlar üçün idman dərnəyi yarada, digər icma kəndin tarixi haqqında arxiv toplaya, başqa bir yaşayış məntəqəsində isə qadınların peşə bacarıqlarının inkişafı layihəsi həyata keçirə bilər.

QHT-lər bu layihələrə metodiki və təşkilati dəstək verə, donorlarla əlaqə yarada və sakinlərə layihə yazmaq bacarığı öyrədə bilərlər.

Belə yanaşma sakinləri yalnız dövlət xidmətlərinin istehlakçısı olmaqdan çıxarıb yerli inkişafın iştirakçısına çevirir.

İqtisadi təşəbbüslər

İcma quruculuğunun mühüm istiqamətlərindən biri də iqtisadi fəallıqdır. Böyük Qayıdışın davamlı olması üçün insanların doğma yurdlarında yalnız yaşaması deyil, işləməsi və gəlir əldə etməsi də vacibdir.

Hazırda azad olunmuş ərazilərdə məşğulluğun təmin olunması, yeni peşələrə yiyələnmə və kiçik ailə bizneslərinin qurulması istiqamətində dövlət proqramları həyata keçirilir.

İcmalar bu prosesə yerli ehtiyacları müəyyənləşdirməklə töhfə verə bilərlər. Məsələn, hansı kənddə hansı məhsulun istehsalı üçün potensialın olduğu, hansı xidmət sahələrinə ehtiyac yarandığı və hansı peşələrə tələbatın yüksək olduğu barədə məlumat toplanaraq aidiyyəti qurumlara təqdim edilə bilər.

Bu, yerli iqtisadi inkişaf üçün aşağıdan-yuxarıya informasiya axını yaradar.

“İcma təşəbbüsləri fondu” yaratmaq olar

Gələcəkdə QHT-lərin, biznes qurumlarının və donor təşkilatların iştirakı ilə azad olunmuş ərazilərdə fəaliyyət göstərən icmalar üçün kiçik qrant mexanizminin yaradılması faydalı ola bilər.

Məsələn, hər icma ildə bir və ya bir neçə kiçik layihə üçün maliyyə dəstəyi ala bilər. Layihələrin istiqamətlərini isə sakinlərin özləri müəyyənləşdirər.

Bu fond vasitəsilə idman meydançası, kitab klubu, ekoloji layihə, yaşlılara dəstək proqramı, yerli tarix arxivi və ya gənclər mərkəzi kimi təşəbbüslər maliyyələşdirilə bilər.

Rəqəmsal icma platformaları

Yeni qurulan yaşayış məntəqələri müasir texnologiyaların tətbiqi üçün də geniş imkanlar yaradır. İcma üzvləri üçün rəqəmsal platforma və ya mobil tətbiq yaradılaraq problemlərin bildirilməsi, tədbirlərin elan edilməsi, sorğuların keçirilməsi və təkliflərin toplanması təmin edilə bilər.

Bu platformada, məsələn, “problem bildir”, “təklif ver”, “icma tədbiri”, “könüllü ol” kimi bölmələr yaradıla bilər.

Belə sistem şəffaflığı və iştirakçılığı artırmaqla yanaşı, icma daxilində operativ kommunikasiyaya imkan verər.

İcma mərkəzləri

Uzunmüddətli perspektivdə hər böyük yaşayış məntəqəsində icma mərkəzlərinin yaradılması mühüm addım ola bilər. Bu mərkəzlərdə sakinlərin görüşləri, QHT layihələri, gənclər və qadın proqramları, maarifləndirici tədbirlər və sosial xidmətlərlə bağlı məlumatlandırma keçirilə bilər.

İcma mərkəzi həm də insanların bir-biri ilə ünsiyyət qurduğu məkan olmalıdır. Çünki sağlam icma yalnız problemlərin həlli ilə deyil, insanların bir-birini tanıması və bir-birinə güvənməsi ilə formalaşır.

Əsas prinsip – dövlətlə əməkdaşlıq

Yerli icmaların fəallaşması dövlət idarəçiliyinə alternativ kimi təqdim edilməməlidir. Əksinə, onların əsas funksiyası dövlət qurumları ilə əməkdaşlıq etmək, yerli ehtiyacları daha dəqiq ifadə etmək və vətəndaş iştirakçılığını artırmaqdır.

Bu, xüsusilə azad olunmuş ərazilərdə vacibdir. Çünki burada paralel olaraq şəhərsalma, təhlükəsizlik, infrastruktur, sosial xidmətlər, məşğulluq və məskunlaşma kimi çoxsaylı proseslər həyata keçirilir. Böyük Qayıdış üzrə Dövlət Proqramının özündə də təhlükəsiz yaşayış və dövlət idarəetməsinin təşkili ayrıca prioritet kimi müəyyən edilib.

Əslində, yerli idarəetmənin gücü yalnız inzibati strukturlardan deyil, fəal vətəndaşdan başlayır. İnsan öz yaşadığı kəndin, küçənin, məhəllənin probleminin həllində iştirak etdikcə həmin əraziyə bağlılığı da artır.

Böyük Qayıdışın əsas məqsədi insanların doğma torpaqlarına qayıtmasını təmin etməklə yanaşı, orada təhlükəsiz, rahat və dayanıqlı həyat qurmaqdır. Bu həyatın sosial dayaqlarından biri də fəal yerli icmalardır.

Ona görə də azad olunmuş ərazilərdə icma quruculuğuna bu gündən başlanması gələcəkdə daha çevik, məsuliyyətli və iştirakçı yerli idarəetmə modelinin formalaşmasına mühüm zəmin yarada bilər. Dövlət infrastrukturu qurur, vətəndaş cəmiyyəti isə həmin infrastrukturun ətrafında canlı sosial mühitin formalaşmasına öz töhfəsini verə bilər.

• Məqalə Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə həyata keçirilən və Müstəqil Jurnalistlərə Texniki və Hüquqi Yardım İctimai Birliyi tərəfindən icra olunan “Qarabağın yenidən qurulmasında Vətəndaş cəmiyyətinin rolu” adlı layihəsi çərçivəsində hazırlanıb. Məqalənin məzmununda əks olunan fikir və mülahizələr müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.