Cənubi Qafqazda yeni rəqabət: Ankara-Moskva toqquşması qaçılmazdır?

Rusiya-Qərb qarşıdurmasının mövcud mərhələsində tədricən, ilk baxışdan hər zaman sezilməyən bir tendensiya daha aydın görünməyə başlayır.

Məsələ ondadır ki, orta və uzunmüddətli perspektivdə ABŞ üçün əsas çağırış Rusiya deyil, sistemli rəqib kimi qəbul edilən Çindir.

Çin nəhəng əhali potensialı, sürətlə artan texnoloji imkanları, maliyyə gücü və “Bir kəmər, bir yol” layihəsindən geosiyasi alət kimi istifadə strategiyası ilə seçilir. Bu layihə Çinə Sakit okean hövzəsini, Avrasiyanı, Afrikanı və Avropanı birləşdirən əraziləri təkcə ticarət və logistika platformasına çevirməyə deyil, həm də Orta Asiya, Cənubi Qafqaz, Yaxın Şərq, Balkanlar və Afrikanın böyük hissəsi kimi əsas bölgələrdə təsirini genişləndirməyə imkan verir. Bu kontekstdə Çinin cilovlanması ABŞ strategiyasının əsas xəttinə çevrilir.

Buna uyğun olaraq, coğrafi baxımdan uzaqda yerləşsə də, qlobal iddialara malik olan ABŞ qüvvələr nisbətini daha soyuqqanlı hesablamalıdır və bir nömrəli rəqib kimi Çini prioritetdə saxlayır. Nəticə etibarilə, Vaşinqtonun strateji məntiqi elə bir variantı da ehtiva edə bilər ki, Avropa, Ukrayna və Rusiya müəyyən mərhələdə, ABŞ-nin təzyiqi və vasitəçiliyi altında, hətta ağrılı kompromislər hesabına da olsa, ən azı münaqişənin dondurulması və ya məhdud tənzimlənməsi səviyyəsində razılaşmaya gəlsinlər. Belə bir ssenaridə əsas məqsəd ondan ibarət olacaq ki, ABŞ Şərqi Avropada gərginliyi azaltmağa çalışaraq resurslarını və diqqətini daha çox Çinə, xüsusən də Hind-Sakit okean bölgəsində formalaşan hərbi-siyasi cəbhələrə yönəldə bilsin.

Lakin Rusiya ilə Qərb arasında mümkün şərti barışıq və yenidən yönəlmə prosesləri hələlik gələcək müstəvisində qalır və bir sıra proqnozlaşdırılması çətin amillərdən asılıdır. Bu arada Rusiya mövcud siyasəti və sanksiyaların təzyiqi şəraitində məcburən diqqətini əsasən Avropa istiqamətinə cəmləyib. Bu fokuslanma isə praqmatik nəticə doğurub: Rusiya uzun illər Moskvanın ənənəvi təsir zonası kimi qəbul edilən bölgələrdə, Cənubi Qafqazda, Yaxın Şərqin bir sıra ərazilərində, eləcə də Orta Asiyada iştirak və nəzarət səviyyəsini zəiflədib.

Bu, digər oyunçular üçün qapı açıb və onların arasında son onilliklərdə ən fəal və ən iddialı olan məhz Türkiyədir. NATO üzvü olan bu ölkə eyni zamanda özünəməxsus, çox vaxt çoxvektorlu xarici siyasət yürüdərək Qərb, Rusiya, Çin və digər regional aktorlarla münasibətlərini balanslaşdırmağa çalışır. Ankara özünü müstəqil güc mərkəzi kimi formalaşdırmağa can atır, xüsusən də türk dilli və geniş mənada müsəlman dünyasına yaxın ölkələri ətrafında birləşdirməyə çalışır. Orta Asiya, Cənubi Qafqaz və Yaxın Şərqin böyük hissəsi Türkiyə üçün təkcə tarixi-mədəni təsəvvürlər məkanı deyil, həm də konkret iqtisadi və strateji dəhlizlər zonasıdır.

Cənubi Qafqaz Türkiyə ilə Rusiya arasında rəqabətin əsas səhnələrindən biridir. Qarabağ müharibəsindən sonra regionun bütün təhlükəsizlik arxitekturası yenidən formalaşıb. Müharibədən əvvəl Rusiya uzun illər Ermənistan və Azərbaycan arasında nisbi tarazlığı qoruyur, faktiki olaraq Ermənistan üçün təhlükəsizlik zəmanətçisi olur və eyni zamanda Bakı ilə strateji əlaqələri saxlayırdı. İkinci Qarabağ müharibəsi fonunda, xüsusən də Rusiyanın Ukrayna münaqişəsi ilə məşğul olduğu şəraitdə Türkiyə Cənubi Qafqazda daha cəsarətli mövqe tutdu.

Ankara Azərbaycanla gücünü birləşdirib, Xəzər dənizi və Orta Asiya istiqamətində türk təsirini yaymaq üçün özünəməxsus dayaq nöqtəsi yaradıb. Eyni zamanda Türkiyə Gürcüstanla əlaqələri, o cümlədən enerji və nəqliyyat dəhlizlərinin möhkəmləndirilməsini fəallaşdırmağa çalışır. Beləliklə, Ankara Aralıq dənizindən Xəzərədək uzanan, həm iqtisadi, həm də dərin geosiyasi əhəmiyyətə malik geniş bir şərq-qərb zolağı formalaşdırır. Təbii ki, bu məkanda Rusiyanın ənənəvi təsirinin nisbi geri çəkilməsi və Türkiyənin iddiaları ümumi toqquşma sahəsini genişləndirir.

Mərkəzi Asiya respublikaları Türkiyə üçün açıq şəkildə strateji dəyər daşıyır: onlar türkdilli və qismən müsəlman dövlətlər zənciridir, coğrafi baxımdan Rusiya ilə Çin arasında yerləşir, eyni zamanda AİB, KTMT və Çinin “Bir kəmər, bir yol” layihəsinin mühüm qovşaqlarıdır. SSRİ-nin dağılmasından sonra Rusiya uzun müddət bu respublikaların təhlükəsizlik sistemində hərbi bazalar, miqrasiya siyasəti və informasiya məkanında üstün mövqe vasitəsilə demək olar ki, monopoliyanı saxladı. Lakin indi Rusiya Qərb istiqamətində yükləndikcə, Orta Asiya tədricən daha çoxvektorlu addımlar atmağa başlayır. Bu məkanda təkcə Çinin deyil, Türkiyənin də mövcudluğu təhsil proqramları, mədəni və dini əlaqələr, infrastruktur layihələri və müxtəlif iqtisadi təşəbbüslər vasitəsilə artır.

Bu uzunmüddətli proseslər fonunda Ankarada yaxşı anlayırlar ki, Rusiyanın Cənubi Qafqazda, Yaxın Şərqdə və Orta Asiyada mövcud zəifləməsi ciddi şəkildə müvəqqətidir.

Tarixi təcrübə və Rusiyanın dövlət düşüncəsinin qanunauyğunluqları göstərir ki, Moskva Avropa istiqamətində problemlərini müəyyən qədər həll edən və ya donduran kimi, ənənəvi təsir zonaları hesab etdiyi ərazilərə qayıtmağa çalışacaq. Rusiya xarici siyasəti üçün bunlar təkcə “yaxın xaric” deyil, həm də strateji dərinlikdir, bu olmadan Moskva özünü nə hərbi, nə siyasi, nə də ideoloji baxımdan təhlükəsiz hiss edə bilər.

Buna görə də Türkiyədə strateji hesablamanın məntiqi belədir: əgər bu gün Rusiya Ukraynada məşğuldursa və sanksiya təzyiqi altındadırsa, Cənubi Qafqazda, Mərkəzi Asiyada və Yaxın Şərqdə mövqeləri maksimum dərəcədə möhkəmləndirmək mümkündür. Sabah Rusiya bu ərazilərdə mövcudluğunu bərpa etməyə çalışdıqda isə Moskva ilə toqquşma qaçılmaz olacaq. Bu toqquşma mütləq açıq qarşıdurma və ya müharibə formasında olmaya bilər, lakin siyasi, diplomatik, enerji, nəqliyyat və informasiya müstəvisində qarşıdurma zaman məsələsidir. Bu perspektiv Ankaranı həm Moskva, həm də Qərb qarşısında daha çevik və əvvəlcədən hesablanmış siyasət yürütməyə vadar edir.

Məhz bu kontekstdə Türkiyənin son dövrlərdə Qərbə doğru müəyyən meyil göstərməsini dəyərləndirmək lazımdır. Ankara müstəqil siyasət aparsa da, Türkiyənin iqtisadi təhlükəsizliyi və maliyyə sabitliyinin böyük ölçüdə Qərb bazarlarından, investisiyalardan, texnologiyalardan və xüsusən ABŞ və Aİ ilə münasibətlərin vəziyyətindən asılı olduğunu nəzərə almaya bilməz.

Yuxarıda deyilənlərdən çıxış edərək, Türkiyə iqtisadi, hərbi-texniki və diplomatik səviyyədə Amerika və Avropa tərəfindən möhkəm arxa dayağa malik olmağa çalışır. Buradan da Ankaranın Vaşinqtonla yığılıb qalmış gərginliyi yumşaltmaq cəhdləri irəli çıxır, o cümlədən Rusiya tərəfindən Türkiyəyə satılmış S-400 zenit-raket sistemləri kimi simvolik, lakin çox vacib məsələlərdə güzəştə getmək ehtimalı var. Həmin sistemlərin alınması vaxtilə Ankaranın NATO standartlarından strateji uzaqlaşması və Rusiya ilə daha dərin əməkdaşlığa hazır olmasının göstəricisi kimi qəbul edilirdi. Lakin sonrakı inkişaflar göstərdi ki, bu razılaşma Türkiyə üçün faydadan çox problem yaratdı: ABŞ sanksiyaları, NATO daxilində gərginlik, Türkiyənin müttəfiq kimi etibarlılığına dair şübhələr. İndi Ankara ABŞ-nin etimadını bərpa etməyə və Türkiyənin Qərbin hərbi-siyasi arxitekturasında əvəzolunmaz regional aktor kimi mövqeyini möhkəmləndirməyə kömək edəcək addımlara hazırdır.

Bu yanaşma məntiqlidir, çünki Rusiya ilə Qərb müəyyən mərhələdə şərti tənzimləməyə doğru hərəkət etsə, Moskva Avrasiya məkanında prioritetlərini yenidən qiymətləndirməli olacaq.

Qərb təzyiqlərinin zəifləməsi fonunda Rusiya resursları yenidən Cənubi Qafqazda, Orta Asiyada və Yaxın Şərqdə təsiri bərpa etməyə yönələ bilər. Həmin anda möhkəm Qərb dəstəyinə malik olmayan Türkiyə Rusiya ilə rəqabətdə daha həssas vəziyyətə düşər. Buna görə də Ankara indi vaxt qazanmağa, mövqelərini möhkəmləndirməyə, “oyun meydanını” öz xeyrinə yenidən formalaşdırmağa və eyni zamanda ABŞ və Qərb üçün əvəzolunmaz tərəfdaşa çevrilməyə çalışır. Bu, təkcə NATO daxilindəki rol ilə deyil, həm də enerji qovşağı, nəqliyyat dəhlizlərinin mərkəzi, miqrasiya təzyiqlərinin idarə olunması aləti və nəhayət, müəyyən regionlarda Rusiya, İran və qismən Çinlə balans yarada bilən tərəfdaş kimi mövqenin möhkəmləndirilməsi ilə ifadə olunur.

Türkiyənin türklərlə bağlı layihələri kəskin ucu ilə həm də Rusiyanın daxilindəki türk və müsəlman icmaları ilə simvolik əlaqələr qurmağa yönəlib ki, bu da Moskvada Rusiyanın çoxmillətli quruluşunun sabitliyinə dərin çağırış kimi qəbul edilir. Bundan əlavə, Türkiyənin Azərbaycan vasitəsilə artan fəallığı Rusiyanın Cənubi Qafqazın əsas təhlükəsizlik arbitri obrazına da təsir göstərir. Bütün bunlar qısa müddətli ticarət və taktiki razılaşmalara baxmayaraq, zamanla Rusiya-Türkiyə rəqabətini daha da kəskinləşdirir.

Buna Yaxın Şərqdə Rusiyanın uzun müddət İran, Səudiyyə Ərəbistanı, İsrail, Suriya, Misir və digər aktorların maraqlarını balanslaşdırmaq cəhdlərinin də əlavə olunması lazımdır. Lakin Ukrayna müharibəsi nəticəsində Moskvanın həm diplomatik, həm iqtisadi, həm də hərbi imkanları azalıb. Türkiyə isə coğrafi mövqeyindən və NATO üzvlüyündən istifadə edərək bu bölgələrdə də təşəbbüskar mövqe tutmağa, çox vaxt vasitəçi, humanitar və ya logistika mərkəzi kimi çıxış etməyə çalışır.

Bu baxımdan, Rusiya geri çəkildikdə və ya üzərinə götürdüyü öhdəliklərin icrasını azaltdıqda, Türkiyənin təsirinin artması qaçılmaz olur. Çünki region ölkələri adətən resursu və verdiyi vədləri yerinə yetirmək iradəsi olan güclə əməkdaşlığa meyllidir. Moskva əvvəlki kimi iştirak təmin edə bilmədikdə, əvvəllər rus himayəsinə yönələn dövlətlər daha fəal şəkildə Ankaraya baxmağa başlayırlar.

Bütün bu amilləri nəzərə alaraq aydın olur ki, perspektiv baxımından Rusiyanın regiondakı əsas rəqibi ABŞ və ya Avropa deyil, məhz Türkiyə olacaq.

Firuz Bağırov
Ordu.az