Qarağacı - Ağdamın və vətəndaş cəmiyyətinin yaddaş nümunəsi

Ağdamın bərpasından danışanda adətən ilk növbədə tikilən evlər, yollar, məktəblər, inzibati binalar və digər infrastruktur yada düşür. Bu, əlbəttə, şəhərin dirçəlişinin əsas göstəricilərindəndir. Amma şəhəri yalnız daş, beton və asfaltla bərpa etmək mümkün deyil.

Ağdamın yaddaşı da bərpa olunmalıdır.

Bu yaddaşın mühüm ünvanlarından biri Qarağacı qəbiristanlığıdır.

Qarağacı Ağdamın adi qəbiristanlıqlarından biri deyil. Burada şəhərin müxtəlif dövrlərinin izləri, ailə tarixləri, insanların həyat hekayələri yaşayır. İşğal illərində qəbiristanlığın dağıdılması isə Ağdamın tarixi yaddaşına vurulan zərbələrdən biri oldu.

Məhz buna görə Qarağacının taleyi ilə bağlı görülən işlərə yalnız qəbiristanlığın problemi kimi baxmaq düzgün deyil. Bu, həm də vətəndaş cəmiyyətinin azad edilmiş ərazilərdə hansı rol oynaya biləcəyini göstərən konkret nümunədir.

2022-ci il: problemə diqqət çəkməkdən fəaliyyətə

2022-ci ildə Müstəqil Jurnalistlərə Texniki və Hüquqi Yardım İctimai Birliyi tərəfindən Qarağacı qəbiristanlığı ilə bağlı layihə həyata keçirildi.

Həmin vaxt Qarabağda yeni həyatın ilk mərhələsi yaşanırdı. Ağdam uzun illərdən sonra azad edilmişdi, lakin şəhərin qarşısında böyük problemlər dayanırdı. Qarağacı qəbiristanlığı da bu problemlərdən biri idi.

Biz məsələyə sadəcə “qəbiristanlıq dağıdılıb” yanaşması ilə çıxış etmədik. Əsas məqsəd həmin dağıntının sənədləşdirilməsi, Qarağacının tarixi və mənəvi əhəmiyyətinin araşdırılması və problemin ictimaiyyətə çatdırılması idi.

Bu, vətəndaş cəmiyyətinin fəaliyyətinin konkret modelidir:

problemi görmək – araşdırmaq – sənədləşdirmək – ictimaiyyətə çatdırmaq – həll üçün gündəm yaratmaq.

Layihə çərçivəsində Qarağacının vəziyyəti ilə bağlı materiallar toplandı, qəbiristanlığın işğal illərində məruz qaldığı dağıntılar diqqətə çatdırıldı, məsələ ictimai müzakirəyə çıxarıldı və alternativ hesabat hazırlanması istiqamətində iş aparıldı.

Yəni bir QHT öz imkanları daxilində dövlətin gördüyü işləri təkrarlamağa deyil, problemin başqa bir tərəfini – ictimai yaddaş və sənədləşdirmə tərəfini – tamamlamaya çalışdı.

Bu, vacib fərqdir.

Konkret nəticə nə oldu?

Vətəndaş cəmiyyəti layihələrindən danışanda çox vaxt onların nəticəsi yalnız keçirilmiş tədbirlərin sayı, hazırlanmış hesabat və ya çəkilmiş videolarla ölçülür.

Amma Qarağacı nümunəsində məsələyə daha geniş baxmaq lazımdır.

2022-ci ildə biz dağıdılmış Qarağacı haqqında danışırdıq. Bu gün isə Qarağacının özündə artıq həyatın başqa bir mərhələsini görürük.

Bu gün Qarağacı qəbiristanlığında dəfn mərasimləri keçirilir.

Bu faktın özü böyük dəyişiklikdir.

İşğal illərində insanların yaxınlarının məzarlarını ziyarət edə bilmədiyi Qarağacı bu gün yenidən Ağdam sakinlərinin həyatının bir hissəsinə çevrilir. İnsanlar doğmalarını öz doğma torpaqlarında dəfn edə bilirlər.

Burada söhbət yalnız yeni məzarların yaranmasından getmir.

Söhbət ondan gedir ki, bir vaxtlar girişin belə mümkün olmadığı, dağıntı və işğalın izlərini daşıyan məkan yenidən yaşayan icmanın gündəlik həyatına qayıdır.

Bu, Ağdamın bərpasının ən emosional göstəricilərindən biridir.

Qarağacı nümunəsindən Ağdam üçün nə öyrənmək olar?

Burada vətəndaş cəmiyyəti üçün çox ciddi bir dərs var.

Məsələn, Ağdamda bu gün yaşayan bir qrup insan öz məhəlləsində hansısa problem görürsə, “bunu yalnız dövlət həll etməlidir” düşüncəsi ilə kifayətlənməməlidir.

Problemi müəyyənləşdirmək, onunla bağlı məlumat toplamaq, aidiyyəti qurumlarla əlaqə yaratmaq, ictimai müzakirə təşkil etmək və mümkün həll variantları hazırlamaq da vətəndaş təşəbbüsüdür.

Qarağacı layihəsi məhz belə yanaşmanın nümunəsidir.

Tutaq ki, Ağdam sakinləri şəhərdə uşaqlar üçün asudə vaxt imkanlarının artırılmasını istəyirlər. Yerli təşəbbüs qrupu yaradıla, uşaqlar və valideynlər arasında sorğu keçirilə, hansı idman və mədəniyyət dərnəklərinə ehtiyac olduğu müəyyənləşdirilə bilər. Daha sonra bu məlumatlar əsasında konkret layihə hazırlanıb aidiyyəti qurumlara təqdim edilə bilər.

Başqa bir nümunə: Ağdamın tarixi yaddaşı.

Şəhərə qayıdan sakinlər yaşlı nəslin yaddaşında qalan Ağdamla bağlı məlumatları toplaya, köhnə fotoşəkilləri rəqəmsallaşdıra, məhəllələrin, küçələrin, məktəblərin, tarixi məkanların keçmişini sənədləşdirə bilərlər.

Bu işin nəticəsində sadə bir rəqəmsal arxiv belə yaradıla bilər.

Qarağacı layihəsində sənədləşdirmə məntiqi məhz bu istiqamətdə başqa sahələrə də tətbiq oluna bilər.

QHT yalnız Bakıda fəaliyyət göstərən qurum deyil

Ağdamda vətəndaş cəmiyyətinin gələcəyi ilə bağlı başqa bir mühüm məsələ də budur: QHT anlayışını yalnız Bakıda fəaliyyət göstərən təşkilatlarla məhdudlaşdırmaq olmaz.

Azad edilmiş ərazilərdə yerli icmaların öz təşəbbüsləri ilə formalaşması vacibdir.

Məsələn, Ağdam sakinləri tarixi məkanların qorunması üçün təşəbbüs qrupu yarada, gənclər ekoloji aksiyalar təşkil edə, müəllimlər yerli tarixlə bağlı araşdırma layihələri hazırlaya, jurnalistlər şəhərin problemlərini və inkişaf prosesini sənədləşdirə bilərlər.

Bütün bunlar vətəndaş cəmiyyətinin elementləridir.

QHT burada həmin təşəbbüsləri təşkil edən, birləşdirən və layihəyə çevirən platforma rolunu oynaya bilər.

Qarağacı layihəsi də bu baxımdan yalnız bir qəbiristanlıqla bağlı layihə deyil. O, göstərir ki, vətəndaş cəmiyyəti tarixi yaddaşın qorunması kimi həssas məsələdə də təşəbbüs göstərə bilər.

Ən vacib nəticə – insanın öz şəhərinə münasibəti

Ağdamın yenidən qurulmasının davamlı olması üçün sakinlərin şəhərlə münasibəti də dəyişməlidir.

İnsan yalnız evində yaşayan sakin deyil, həm də şəhərin taleyinə münasibət bildirən vətəndaş olmalıdır.

Qarağacı nümunəsində bunu aydın görmək mümkündür.

Bir insan öz ailəsinin məzarının vəziyyəti ilə maraqlanırsa, tarixi qəbir daşının qorunmasını istəyirsə, məhəlləsindəki problemin həlli üçün təşəbbüs göstərirsə, uşaqlar üçün idman meydançasının yaradılmasını təklif edirsə və ya şəhərin tarixini sənədləşdirirsə, əslində vətəndaş cəmiyyətinin formalaşmasına öz töhfəsini verir.

Bu yanaşma Ağdam üçün xüsusilə vacibdir.

Çünki uzun illər şəhər sakinlərinin öz doğma şəhərinin idarə olunması və inkişafında iştirak etmək imkanları olmayıb. İndi isə bu imkan yenidən yaranıb.

2022-ci ildəki layihədən bu günə

Qarağacı ilə bağlı 2022-ci ildə həyata keçirilən layihə ilə bu gün arasında simvolik bir xətt çəkmək mümkündür.

O zaman biz dağıntını sənədləşdirirdik.

Bu gün isə həmin məkanda həyatın bərpasını görürük.

O zaman əsas suallardan biri “işğal dövründə Qarağacının başına nə gəlib?” idi.

Bu gün isə sual başqadır:

“Qarağacını gələcək nəsillər üçün necə qoruyaq?”

Bu dəyişiklik özü Ağdamın keçdiyi yolun göstəricisidir.

İndi vətəndaş cəmiyyətinin qarşısında da yeni vəzifələr dayanır. Artıq yalnız dağıntıları göstərmək kifayət deyil. Bərpa prosesinin özündə də vətəndaş iştirakını artırmaq lazımdır.

QHT-lər Ağdam sakinlərinin problemlərini öyrənməli, onların təşəbbüslərini layihələrə çevirməli, yerli icmalarla əməkdaşlıq etməli və dövlət qurumları ilə dialoq qurmalıdır.

Bu əməkdaşlıq rəqabət deyil.

Əksinə, dövlətin həyata keçirdiyi böyük bərpa proqramlarını vətəndaş təşəbbüsləri ilə tamamlamaqdır.

Qarağacıdan başlayan mesaj

Qarağacı qəbiristanlığında bu gün dəfn mərasimlərinin keçirilməsi Ağdamın həyatının bərpa olunmasının çox mühüm göstəricisidir.

Bir vaxtlar dağıdılmış, səssizliyə qərq olmuş bir məkan bu gün yenidən insanların həyatına daxil olur.

Bu mənzərə bizə bir həqiqəti xatırladır: bərpa yalnız tikinti deyil, həm də yaddaşın və ictimai həyatın bərpasıdır.

2022-ci ildə Qarağacı ilə bağlı həyata keçirdiyimiz layihənin bu gün üçün əhəmiyyəti də məhz buradadır. Biz həmin vaxt konkret bir problemin sənədləşdirilməsi və ictimaiyyətə çatdırılması istiqamətində fəaliyyət göstərdik.

Bu gün isə həmin təcrübəyə baxaraq Ağdamın gələcəyi üçün daha böyük nəticələr çıxarmaq mümkündür.

Qarağacı Ağdam sakinlərinə göstərir ki, vətəndaş cəmiyyəti abstrakt anlayış deyil.

O, konkret insanların konkret problem qarşısında bir araya gəlməsidir.

O, dağıdılmış yaddaşın sənədləşdirilməsidir.

O, tarixi irsin qorunması üçün təşəbbüs göstərməkdir.

O, uşaqlar üçün idman meydançası tələb etmək, yaşlı nəslin xatirələrini toplamaq, ekoloji problemə diqqət çəkmək, yerli mədəniyyətin yaşadılması üçün layihə hazırlamaqdır.

Və ən əsası, insanın yaşadığı şəhərin taleyinə “mənim də məsuliyyətim var” düşüncəsi ilə yanaşmasıdır.

Qarağacı bu baxımdan yalnız keçmişin yaddaşı deyil.

O, bu gün Ağdamda vətəndaş cəmiyyətinin necə qurula biləcəyini göstərən canlı nümunələrdən biridir.

Ağdamın yeni tarixini dövlətin həyata keçirdiyi böyük layihələr yazacaq. Amma bu tarixin sosial və ictimai məzmununu həmin şəhərdə yaşayan insanların təşəbbüsləri formalaşdıracaq.

Qarağacıdan çıxan ən mühüm mesaj da budur:

Şəhəri dövlət qurur, amma şəhər həyatını onun sakinləri birlikdə formalaşdırırlar.

• Məqalə Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə həyata keçirilən və Müstəqil Jurnalistlərə Texniki və Hüquqi Yardım İctimai Birliyi tərəfindən icra olunan “Qarabağın yenidən qurulmasında Vətəndaş cəmiyyətinin rolu” adlı layihəsi çərçivəsində hazırlanıb. Məqalənin məzmununda əks olunan fikir və mülahizələr müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.