1925-ci il Şeyx Səid üsyanının yatırılmasında azərbaycanlı zabitlər

6 OKTYABR 1923 – TÜRKİYƏ–AZƏRBAYCAN HƏRBİ QARDAŞLIĞININ İSTANBUL CƏBHƏSİ

(YIĞCAM HƏRBİ TƏHLİL)

1923-cü il oktyabrın 6-da türk ordusunun İstanbula daxil olması Milli Mübarizənin hərbi baxımdan çatdığı son mərhələlərdən biri oldu. İstanbula daxil olan türk birlikləri Mirliva Şükrü Naili Paşanın komandanlığı altında 3-cü Korpusun tərkibində hərəkət edirdi.

Lakin İstanbulun qurtuluşunu yalnız oktyabrın 6-da baş vermiş hərbi yerdəyişmə kimi qiymətləndirmək doğru olmaz. Sakarya, Böyük Hücum və Dumlupınar zəfərləri Anadoludakı hərbi qüvvələr nisbətini qəti şəkildə dəyişdirmiş və işğalçı qüvvələrin İstanbulda mövcudluğunu davam etdirməsini mümkünsüz hala gətirmişdi.

Bu prosesdə Azərbaycandan Anadoluya gələn zabitlər də türk ordusunun sıralarında xidmət edərək Milli Mübarizənin müxtəlif cəbhələrində mühüm vəzifələr yerinə yetirmişlər. Buna görə onların İstanbulun qurtuluşu ilə tarixi əlaqəsi 6 oktyabr günü İstanbulda xidmət edən birliklərin komandanlıq zəncirində yer almalarından daha çox, İstanbulun qurtuluşunu mümkün edən hərbi zəfərlərə verdikləri töhfələr kontekstində qiymətləndirilməlidir.

6 OKTYABR 1923-CÜ İLDƏ TÜRK ORDUSUNUN İSTANBULA DAXİL OLMASINA APARAN PROSESDƏ AZƏRBAYCANLI ZABİTLƏRİN HƏRBİ XİDMƏTİ

1. General Cahangir BERKER (NOVRUZOV)

“İstiqlal” medalı sahibi

Azərbaycan Cümhuriyyəti ordusunda yetişmiş Cahangir Berker (Novruzov) Anadoluya keçərək Milli Mübarizəyə qatılan azərbaycanlı zabitlərdən biri olmuşdur. Türk ordusunda xidmətini davam etdirərək general rütbəsinə qədər yüksəlmişdir.

Berkerin hərbi karyerası Azərbaycandan Anadoluya gələn zabitlərin yalnız Milli Mübarizə dövründə deyil, Cümhuriyyət qurulduqdan sonra da türk ordusunun komandanlıq heyətində xidmət etdiyini göstərir.

2. Süvari polkovniki Firudin DARYAL

“İstiqlal” medalı sahibi

Firudin bəy Daryal Qarabağ və Zəngəzur döyüşlərindən sonra Anadoluya gələrək Milli Mübarizəyə qatılmışdır. Süvari qoşunlarında xidmət edən Daryal türk ordusundakı xidmətini davam etdirərək süvari polkovniki rütbəsinə qədər yüksəlmişdir.

Daryal azərbaycanlı zabitlərin yalnız könüllü dəstək qüvvəsi kimi deyil, malik olduqları peşəkar hərbi təcrübə ilə türk ordusunun nizami kadrları sırasında da xidmət göstərdiklərinin mühüm örnəklərindən biridir.

3. Artilleriya polkovniki Aslan BERKAN

“İstiqlal” medalı sahibi

Aslan Berkan Milli Mübarizə zamanı, xüsusilə Qərb Cəbhəsində və Dumlupınar Meydan Müharibəsi başda olmaqla, mühüm hərbi əməliyyatlarda xidmət etmişdir. Müharibədən sonra da Türkiyə Silahlı Qüvvələrində xidmətini davam etdirərək artilleriya polkovniki rütbəsinə yüksəlmişdir.

Dumlupınarda qazanılmış qəti zəfərlə İstanbulun qurtuluşu arasında birbaşa hərbi-tarixi bağlılıq vardır. İstanbula gedən yol Anadoluda qazanılmış bu həlledici hərbi zəfərlərdən keçmişdir.

4. Polkovnik Baba BEHBUD

“İstiqlal” medalı sahibi

Baba bəy Behbud Azərbaycan Cümhuriyyəti ordusunda xidmət etdikdən sonra Anadoluya keçərək Türkiyənin İstiqlal savaşına qatılmış və xüsusilə süvari birliklərində xidmət etmişdir.

1923-cü ildə “İstiqlal” medalı ilə təltif edilən Behbud türk ordusundakı hərbi karyerasını Cümhuriyyət dövründə də davam etdirmişdir. 1933-cü ildə kapitan, 1940-cı ildə mayor, 1944-cü ildə polkovnik-leytenant, 1948-ci ildə isə polkovnik rütbəsinə yüksəlmişdir. O, Ankarada süvari alaylarından birinə də komandanlıq etmişdir.

Behbudun hərbi karyerası azərbaycanlı zabitlərin Milli Mübarizədən sonra da Türkiyə Cümhuriyyətinin hərbi strukturlarında mühüm vəzifələr daşıdığını göstərir.

BAKIDAN ANADOLUYA, ANADOLUDAN İSTANBULA

Türkiyə–Azərbaycan hərbi qardaşlığının tarixindəki ən diqqətəlayiq xətlərdən biri Bakı–Anadolu–İstanbul xəttidir.

1918-ci ildə Nuru Paşanın komandanlığı altında Qafqaz İslam Ordusu Azərbaycan qüvvələri ilə birlikdə Bakının qurtuluşu uğrunda mübarizə aparmışdır.

1920-ci ildən sonra isə Azərbaycanın sovet işğalına məruz qalması ilə Anadoluya keçən azərbaycanlı zabitlər bu dəfə Türkiyənin Milli Mübarizəsinin sıralarında xidmət etmişlər.

AZƏRBAYCAN–TÜRKİYƏ QARDAŞLIĞINI QISACA BELƏ ÜMUMİLƏŞDİRMƏK OLAR:

A) Bakıda türk və azərbaycanlı əsgərlər çiyin-çiyinə döyüşdülər.

B) Anadoluda azərbaycanlı zabitlər türk ordusu ilə birlikdə mübarizə apardılar.

C) 1923-cü il oktyabrın 6-da türk ordusu İstanbula daxil olaraq Milli Mübarizənin hərbi zəfərini İstanbulda taclandırdı.

Bu baxımdan 6 oktyabr 1923-cü il yalnız türk ordusunun İstanbula daxil olduğu tarix deyil; Türkiyə–Azərbaycan hərbi həmrəyliyinin müxtəlif cəbhələrdə bir-birini tamamlayan tarixi prosesinin də mühüm rəmzlərindən biridir.

NƏTİCƏ

Nuru Paşanın Bakıda təmsil etdiyi hərbi qardaşlıq xətti azərbaycanlı zabitlərin Anadoluda türk ordusu ilə birlikdə apardıqları mübarizə ilə davam etmişdir.

Bakıdan Anadoluya, Anadoludan İstanbula uzanan bu tarixi xətt Türkiyə–Azərbaycan hərbi qardaşlığının ortaq yaddaşındakı mühüm yerini qoruyur.

Bu baxımdan 6 oktyabr 1923-cü il iki qardaş xalqın hərb tarixində ortaq mübarizə və həmrəyliyin mühüm dönüş nöqtələrindən biri kimi dəyərləndirilə bilər.